‘Mensen moeten in hun hoofd krijgen dat we in een nieuw tijdperk van economische groei zitten’

In 1992 had de Australische premier Paul Keating een idee. Zijn land had net een productiviteitssprong van zo’n 2 procent meegemaakt, mede door belastingverlaging en deregulering. Anders dan die nieuwe welvaart volledig te consumeren, bedacht Keating een manier om de opbrengsten vast te leggen voor later. Hij kwam met een verplichte bijdrage van werkgevers aan speciale pensioenfondsen, superannuation funds.

Inmiddels zijn die fondsen zo’n 4.200 miljard Australische dollar waard: meer dan het hele bbp van Australië. En mede door die fondsen heeft de volwassen Australiër nu een gemiddeld nettovermogen van 865.000 Australische dollar, zo’n 525.000 euro. Daarmee behoren Australiërs tot de meest vermogenden ter wereld.

Wat nou als we datzelfde trucje uithalen met de verwachte economische opbrengst van AI? „De tijd is duidelijk rijp voor dat idee”, zegt Nathan Gardels tijdens een videogesprek vanuit zijn werkkamer in Californië. Hij is medeoprichter van de invloedrijke denktank Berggruen Institute, samen met miljardair Nicolas Berggruen. Daarnaast is hij hoofdredacteur van het filosofische magazine Noema en adviseert hij informeel uiteenlopende politici, van de Democratische gouverneur van Californië Gavin Newsom en de Europese Commissie tot het Vaticaan.

Het concept waarmee hij de laatste tijd bij al deze leiders langsgaat: universal basic capital, kortweg UBC: een publiek vermogensfonds waarin iedere burger een eigen rekening heeft, gevuld met een klein aandeel in de AI-economie. Het moet een publiek georganiseerd beleggingsstelsel worden, dat voor iedere burger een persoonlijk vermogen opbouwt. Dat zou volgens Gardels en Berggruen bijvoorbeeld betaald kunnen worden door een heffing van 1 procent op de data-afhankelijke inkomsten van alle bedrijven met meer dan 1 miljard dollar omzet, denk aan inkomsten uit op maat gemaakte advertenties of dataverkoop, al zou dat ook kunnen met werknemersbijdragen, werkgeversbijdragen, publieke startstortingen, een dataheffing of overdracht van aandelen. Een centraal beheerd fonds belegt dat geld vervolgens breed in bedrijven die profiteren van AI; het aan iedere burger toegerekende vermogen en het rendement blijven op diens naam staan.

Geen basisinkomen dus, maar basiskapitaal. „Het idee leunt op de geweldige kracht van samengestelde rente”, zegt Gardels. Hij doelt daarmee op het effect van rente op rente op rente. Wie 1.000 euro belegt tegen 7 procent rendement per jaar, heeft na één jaar 1.070 euro. Het jaar erop groeit niet alleen de oorspronkelijke 1.000 euro, maar ook die 70 euro winst mee. Dat effect herhaalt zich: na tien jaar is de inzet bijna verdubbeld, na vijftig jaar is het bedrag bijna 30.000 euro. Zonder dat ooit een euro is bijgestort.

Gratis startkapitaal

Het idee van een UBC, en aanverwante publieke beleggingsfondsen, wint snel terrein sinds Gardels het vorig jaar samen met Nicolas Berggruen agendeerde in een spraakmakend essay. In de VS kunnen sinds deze maand kinderen die geboren zijn vanaf 2025 een beleggingsrekening openen met een gratis startkapitaal van duizend dollar van de overheid, aangevuld met donaties van rijke filantropen: de zogeheten Trump accounts. Die fondsen zijn nog niet gelinkt aan AI-opbrengsten, maar moeten – in de woorden van Republikeinse senator Ted Cruz – „een nieuwe generatie kapitalisten kweken”.

Het Duitse ministerie van Financiën presenteerde eind juli het Frühstart-Rente-programma, waarbij kinderen 10 euro per maand krijgen gestort door de overheid in een fonds dat vrijkomt bij hun pensioen. En techbestuurders zoals Sam Altman (OpenAI) en Dario Amodei (Anthropic) pleiten openlijk voor een heffing op hun eigen sector en bijvoorbeeld een „AI-dividend”, dat wordt gestort in een staatsfonds vergelijkbaar met staatsoliefondsen zoals Noorwegen en Saoedi-Arabië die hebben. Ook Europese politici, onder meer van Volt, zoeken de laatste tijd steun voor vergelijkbare plannen.

Lees ook

AI-belastingen, AI-verzekeringen: Volt wil maatregelen: ‘Het speelt niet in de toekomst maar nú’

Waarom is zo’n UBC nodig?

„AI koppelt productiviteitsgroei en welvaartscreatie steeds verder los van banen en inkomens. Dat verergert de ongelijkheid die er al is. Wie de AI-technologie bezit, gaat er in hoog tempo vandoor met de rendementen, terwijl wie wérkt voor zijn geld, stilstaat of achteropraakt. In de VS bezit de rijkste 10 procent van de bevolking inmiddels 93 procent van alle aandelen.

„AI is een technologie die jóúw informatie omzet in productiecapaciteit. Daar hoort het grote publiek op de een of andere manier in mee te delen. Dat is het idee van universal basic capital. De manier om ongelijkheid aan te pakken in het digitale tijdperk is aandelen beter te spreiden onder de bevolking. Vermogen opbouwen van onderaf, niet alleen de concentratie aan de top aanpakken.”

Waar moet het geld voor zo’n fonds vandaan komen?

„De huidige experimenten, zoals de Trump accounts of het Duitse initiatief, zijn nog in een embryonaal stadium. Die leveren een paar duizend dollar op na vijftien jaar, en dat is aardig, maar het lost de ongelijkheid niet op. Je hebt een continue geldstroom nodig. Mijn punt is in feite hetzelfde als wat Sam Altman en Dario Amodei zelf ook voorstellen: er moet een heffing komen, een data- of innovatieheffing, of een ‘token-taks’ zoals sommige anderen het noemen. Hoe hoog die precies moet zijn, moet onderdeel zijn van politiek debat.

„Onthoud: alle bedrijven worden AI-bedrijven. Dus dit is geen heffing op Big Tech alleen, maar op alle bedrijven boven een bepaalde omvang. Of ze moeten bijdragen, hangt er niet vanaf óf ze Big Tech zijn, maar dát ze AI inzetten. Met een jaarlijkse heffing van een klein percentage bouw je op termijn een enorme pot op.”

In Australië werd het fonds betaald uit een soort verplichte extra pensioenpremie voor werkgevers. Dit is dus iets anders?

„Dit is geen heffing op arbeid, maar op kapitaal. Dáár komt de productiviteitsstijging vandaan, en dáár slaat de waarde neer. Mensen moeten in hun hoofd krijgen dat we in een nieuw tijdperk van economische groei zitten, waarin de groei en de productiviteit vooral van machines komen, niet van arbeid. Dus moeten de middelen voor sociale zekerheid dááruit komen, niet vooral uit arbeid zoals nu. Bedrijven betalen nu ook loonbelasting voor de sociale zekerheid, dit is hetzelfde principe.”

Nathan Gardels, medeoprichter van de denktank Berggruen Institute.

Foto berggruen Institue

En dan krijgt iedere burger aandelen. Maar aandelen in wát precies?

„Denk aan een indexfonds, zoals de S&P 500 – alle grote beursgenoteerde bedrijven van de VS. Want AI dringt door in de hele economie, de productiviteitsgroei gaat door de hele economie golven. AI zit straks niet alleen bij OpenAI, maar in de supermarkt, in elke fabriek, in de schoonmaakbranche. Dus wil je een aandeel in alle grotere bedrijven op de markt, niet alleen in Big Tech. Je krijgt het gemiddelde rendement over al die bedrijven samen, verdeeld over alle inwoners.

„En cruciaal: iedereen bezit een eigen rekening. Zoals bij een beleggingsfonds: de rekening staat op jouw naam, het rendement komt bij jou terecht en bij niemand anders. Wel zijn er voorwaarden voor wanneer je het mag opnemen.”

De Nederlandse schrijver Rutger Bregman bepleitte eerder een basisinkomen onder de titel Gratis geld voor iedereen. Is UBC samen te vatten als: gratis aandelen voor iedereen?

„Nou, gratis zijn ze niet. Basisinkomen en basiskapitaal zijn totaal verschillende concepten. Het basisinkomen is herverdeling: we hebben een enorm ongelijke samenleving, dus we nemen van wie het meest heeft en geven aan wie het minst heeft. Het is een gift. Liefdadigheid. Maar UBC is geen liefdadigheid, het is een investering.

„Geef iemand duizend dollar en hij geeft het uit. Dan is het duizend dollar, en dan is het weg. Maar zet duizend dollar twintig jaar vast op een beleggingsrekening, dan groeit het. Basisinkomen draait om herverdeling achteraf, UBC om herverdeling vóóraf: predistributie in plaats van redistributie.

„Het is ook in een andere betekenis niet gratis: de welvaart die AI genereert, komt uit jouw en mijn data, door algoritmes omgezet in productief bezit van de AI-bedrijven. Het zijn machines die jouw informatie verwerken.”

Wat is er in, zeg, 2040 merkbaar anders in het leven van een gemiddelde 25-jarige als uw plan wordt uitgevoerd?

„Hij of zij kan putten uit sociale zekerheid, én heeft een eigen stootkussen van vele tienduizenden dollars of nog meer. Nu hebben veel Amerikanen nog geen tweeduizend dollar op de bank als ze een ongeluk krijgen. En breder: AI heeft enorme beloftes voor nieuwe economische mogelijkheden, AI levert allerlei nieuwe materialen op, en manieren om ziektes aan te pakken. Dankzij het UBC wordt de welvaart daaruit breder gedeeld, er is dan minder polarisatie, minder ongelijkheid.

Is het wel zo verstandig burgers mede-eigenaar te maken van bedrijven waarvoor tegelijkertijd veiligheidsregels moeten gelden? Krijgen burgers en overheden dan niet een dubbele pet op: aan de ene kant aandeelhouder, aan de andere kant controleur?

„Daarom ben ik tegen dat onderdeel van het plan van [de linkse Amerikaanse senator] Bernie Sanders. Hij stelde laatst voor de staat een 50-procentsbelang te geven in AI-bedrijven, en dat aandeel ook te gebruiken om inhoudelijke invloed uit te oefenen op die bedrijven. Er zijn allemaal belangrijke maatschappelijke kwesties rond AI, maar die moeten via regulering worden aangepakt, niet via deze fondsen. UBC-fondsen moeten, net als indexfondsen, zó gespreid worden dat een individu of groep ze niet kan gebruiken om zeggenschap te krijgen over afzonderlijke bedrijven.”

Werkt een UBC niet te traag, gegeven de impact van AI? Wat heeft een 45-jarige eraan die volgend jaar door robots weg wordt geautomatiseerd? Dan is de spaarpot nog niet gevuld.

„UBC is geen wondermiddel voor elk probleem. Het is een structurele transformatie van de manier waarop verdeling in samenlevingen werkt. Ik zal de laatste zijn die zegt dat het UBC andere sociale vangnetten moet vervangen, het is een aanvulling daarop.”

Daar zit een risico. Als het UBC succesvol is, kan het een argument worden om de verzorgingsstaat af te breken.

„Dat is waar. Sommige Republikeinen achter de Trump accounts hebben al gezegd dat dit op enig moment de sociale zekerheid kan vervangen. De Australische premier was daar destijds glashelder over: dit is géén vervanging van sociale zekerheid, maar een aanvulling erop. Sociale zekerheid is een bodem voor de samenleving. Een UBC-fonds is een manier om daarbovenop extra welvaart uit de economie te tappen. „

Werkt dit ook voor landen of machtsblokken zonder eigen grote AI-bedrijven, zoals Europa?

„Ja, want alle economieën worden AI-economieën. De productiviteitsgroei wordt algemeen en wijdverspreid.”

In Nederland leeft breed de opvatting dat we onze aardgasbaten hebben verkwanseld door ze niet in een renderend vermogensfonds te stoppen. Biedt AI de kans om die fout te herstellen?

„Ik denk het wel. Je hoeft alleen maar te kijken naar het enorme Noorse staatsoliefonds om te zien wat de opbrengsten kúnnen zijn. Met dit verschil: olie en gas zijn eindig, AI is een eindeloos groeiende hulpbron. De productiviteitsgroei uit AI kan zomaar veel groter worden dan wat fossiele brandstoffen de economie brachten. Maar de analogie klopt: het is een hulpbron.”

Europa steekt intussen zo’n 200 miljard euro publiek geld in het aanjagen van AI-investeringen door middel van garanties en goedkope leningen, zonder daar aandelen voor terug te vragen. U zou zeggen: doe dat nou wel?

„Dat zóú ik niet alleen zeggen, dat hébben we betoogd, rechtstreeks tegenover Ursula von der Leyen. Zij heeft zelf opgeroepen tot een Europees vermogensfonds. En wij hebben betoogd, onder meer in een stuk in de Financial Times: als Mario Draghi honderden miljarden wil lenen op de kapitaalmarkten om de Europese productiviteit te verhogen, koppel dat dan aan Von der Leyens fonds. Dan krijgt iedereen een aandeel, een dividend uit die investering, als de productiviteit inderdaad zo stijgt als Draghi verwacht.”

Wat zei Von der Leyen daarop?

„Dat ze het een interessant idee vond.”

En?

„Daar is het voorlopig bij gebleven.”