Bad trips, flauwvallen en psychoses: de opmars van THC-vapes onder jongeren

Hij ligt out op de bank in zijn slaapkamer. Zijn moeder buigt zich over de tiener. „Hé, hallo, reageer eens.” Ze pakt hem bij zijn schouder en schudt. Geen reactie. Wat is er aan de hand? Ze grijpt haar telefoon. Googlen. Misschien een nicotinevergiftiging? Zijn ogen gaan even open. „Ben je daar?” „Ja, mam.” Hij zakt weer weg. Zij schudt opnieuw aan zijn schouder. Hij reageert niet. En dan: „Mam, laat me met rust.”

Ze helpt haar zoon van veertien naar bed. Ze is verpleegkundige en probeert de situatie in te schatten. Moeten ze naar de eerste hulp? Een tijdje blijft ze naast hem zitten. De illegale smaakjesvape die naast de bank ligt, pakt ze op en stopt ze weg in de kast, bij de andere exemplaren die ze de afgelopen tijd van hem afnam. Vaak als hij sliep, tilde ze voorzichtig de dekens op en vond ze er weer één in zijn hand.

Aan de keukentafel vertelt een moeder over de verslaving van haar tienerzoon. Ze woont in Amsterdam, samen met haar zoon (nu zestien) en dochter (veertien). Jaren geleden is ze gescheiden. Ze wil niet met haar naam in de krant, die is wel bij de redactie van NRC bekend. „Ik wil niet dat dit aan mijn kind blijft kleven.”

Ze wil haar verhaal vertellen omdat ze hoopt dat ze daarmee ouders, artsen en instanties kan waarschuwen. Want ze dacht bijna een half jaar lang dat haar zoon een gewone smaakjesvape gebruikte. Maar hij bleek iets anders te inhaleren: synthetische cannabinoïden. Harddrugs.

Hij is lang niet de enige.

Onderzoeksprogramma Zembla liet een half jaar geleden zien dat het probleem breed speelt. In de uitzending vertellen jonge scholieren uit het hele land over hun THC-vapes: dat het sterk spul is, dat ze de werking soms onderschatten en dat een klasgenoot een bad trip kreeg. „Dat was akelig om te zien.” Twee vijftienjarigen praten anoniem over hun dagelijks gebruik. Op school verzamelen ze zich op de wc, vertellen ze, waar de THC-vape – die ze ‘spice’ noemen – rondgaat. Iedereen neemt een hijs. Een van hen viel flauw in de gang. De ander gebruikt de drugsvape vooral om ’s avonds in slaap te vallen.

Braken in de klas

In de aflevering bevestigen artsen, verslavingsklinieken en tientallen scholen dat ze de gevolgen van het gebruik van THC-vapes steeds vaker zien. Kinderen onwel, bewusteloos of spugend in de klas, sommige afgevoerd naar het ziekenhuis of opgenomen in een afkickkliniek. Preventiemedewerker Alex van Dongen van verslavingskliniek Novadic-Kentron zegt tegen Zembla dat ze elke maand van scholen of andere instellingen horen dat het weer een keer is misgegaan; jongeren die een bad trip hebben.

Nu, een half jaar later, is de situatie weinig veranderd, vertelt Van Dongen aan de telefoon. „We horen nog regelmatig dat jonge mensen onwel worden, in het ziekenhuis belanden, soms ook psychotisch.”

Jellinek en de GGD Amsterdam stuurden vorig jaar een mail aan professionals met de oproep alert te zijn op THC-gebruik onder tieners en de bijbehorende ernstige gezondheidsklachten. Bij navraag blijkt dat bij Jellinek nog steeds signalen binnenkomen over jongeren die THC-vapes gebruiken, zegt preventiedeskundige Raoul Koning. Maar harde cijfers ontbreken, bij alle gezondheidsorganisaties. Dat komt omdat drugsvapes verboden zijn en zodoende niet via coffeeshops worden verkocht, waardoor ze buiten de gebruikelijke drugsmonitors blijven.

De tienerzoon van de moeder uit Amsterdam raakte ook onwel op school. „Hij heeft een keer in de klas gebraakt. Dan werd ik door school gebeld, dat-ie daar lag. Spierwit. Of ik hem kon ophalen.” Op zijn telefoon vond ze later filmpjes voor Snapchat waar hij op de schoolwc een THC-vape gebruikte. Samen met andere leerlingen, om de beurt namen ze een trekje. „Je zag ze een voor een even out gaan, bijkomen, en weer een hijsje nemen. Het leek ze een kick te geven. Het was vreselijk om te zien. Iedere keer dacht ik: die hersenen.”

Lang wist de moeder niet dat haar kind vapete. „Op een dag betrapte ik hem op zijn kamer. Hij had zo’n vape met zo’n lelijke aap erop in zijn hand.” Haar kind weigerde om te stoppen. „Hij had lak aan alles”, zegt ze. „Dat er giftige stoffen het huis rondgingen en dat hij zijn longen stuk maakte, interesseerde hem niet. Als ik wat zei was ik een domme moeder.” Ze vond het zulk vreemd gedrag, dat kon toch niet komen van die ‘normale’ smaakjesvape?

Die smaakjesvape raakte de afgelopen jaren in zwang bij jongeren. De damp is makkelijk te inhaleren, er blijft een zoete smaak achter op je lippen en de felgekleurde apparaatjes zien er fancy uit. Twee jaar geleden kwam er een verbod op de e-sigaretten, die vrijwel allemaal uit China komen, vanwege schadelijke stoffen en de hoge concentratie nicotine. Jongeren raken er razendsnel verslaafd aan. Overigens mogen nicotinevapes met een tabakssmaak wel verkocht worden, zij het alleen aan volwassenen.

In een vape zit een kleine container met vloeistof, meestal een mengsel van propyleenglycol, glycerol, smaakstoffen en nicotine. Die vloeistof wordt verhit met een gloeidraad, er ontstaat damp en er komen schadelijke stoffen vrij. Via de longen worden die stoffen snel in het bloed opgenomen en bereiken ze de hersenen. Maar in dezelfde container kunnen mensen ook een andere vloeistof doen, zoals drugs.

Goedkoop te produceren

De moeder nam haar zoon mee naar de huisarts nadat hij die avond out was gegaan. Zijn bleke gezicht, rode ogen, vermoeidheid en het wegvallen deden haar en de huisarts denken aan cannabisgebruik. „Maar ik vond nergens wiet, en ik rook het ook niet. Alleen die zoete geur van die vape.”

De jongen herinnerde zich niets meer van die avond. „Volgens hem was er ook niets aan de hand”, vertelt zijn moeder. „Wel was meneer boos: hij wilde zijn vape terug.” Die kreeg hij niet. Ze bracht de vape, samen met andere exemplaren die ze had verzameld, naar een testlab. De uitslag: vapes met synthetische cannabinoïden. „Ik ben me kapot geschrokken.”  

Illustratie Fieke Ruitinga

THC is de psychoactieve werkzame stof in de cannabisplant die ervoor zorgt dat je high wordt. THC-vapes komen in twee varianten: er zijn vapes met pure THC, een geïsoleerde plantaardige stof uit de plant. Die zijn relatief duur, rond de 60 euro, omdat THC een kostbare stof is. En er zijn vapes met synthetische cannabinoïden, gemaakt in een lab, die de werking van THC nabootsen. Ze zijn makkelijk en goedkoop te produceren en kosten rond de 20 tot 30 euro.

Maar synthetische cannabinoïden zijn veel sterker en onvoorspelbaarder dan THC, zegt Pieter Oomen, drugsexpert bij het Trimbos-instituut en betrokken bij de THC-monitor. Deze stoffen werken op dezelfde receptoren in het brein, maar veroorzaken talrijker en heftiger bijwerkingen. Gebruikers kunnen duizelig worden, overgeven en flauwvallen. Maar ook erger: ze raken angstig, paranoïde, krijgen hallucinaties en hebben meer kans op een psychose. „We hebben ook epileptische aanvallen gezien, hartkloppingen en in extreme gevallen hartaanvallen.”

Probleem met de vape is ook dat je in korte tijd veel van de drug binnenkrijgt, zegt Oomen. En je raakt veel sneller en ernstiger verslaafd. „Het zijn turbo’s.”

De jongen uit Amsterdam was ernstig verslaafd. Als zijn moeder stiekem ’s nachts zijn vape had afgepakt, was hij de volgende dag in paniek. En agressief. „Ja, écht agressief. De deur kapotslaan, schoppen. Echt junkgedrag.”

Lees ook

Een vape onder je kussen om ook ’s nachts een trekje te nemen

Kinderlongartsen maakten vorig jaar bekend dat 23 tieners in het ziekenhuis waren beland na het gebruik van een vape. Ze hadden onder meer longbloedingen, een klaplong, een nicotinevergiftiging en waren ernstig benauwd. Sommigen lagen dagen op de intensive care. Vier tieners bleken een THC-vape gebruikt te hebben. Omdat artsen de vapes niet hebben kunnen onderzoeken, is het onduidelijk of het om pure THC ging of synthetische cannabinoïden. Maar gezien de heftigheid van klachten, denken ze aan de laatste variant, vertelt Marije van den Beukel. Ze is kinderlongarts in het Haaglanden Medisch Centrum (HMC) en is mede-oprichter van het landelijk meldpunt voor vape-gerelateerde klachten, waar artsen gevallen kunnen rapporteren.

Eenzame tiener

Ze bladert door de meldingen van het meldpunt en somt de THC-gevallen op: een jongen van veertien zakte in een supermarkt in elkaar en werd door de ambulance opgehaald, een andere jongen van veertien was zo ernstig benauwd dat hij dagen aan de zuurstof lag in het ziekenhuis. „Een meisje van zestien had pijn op de borst en hoestte bloed op. Op een CT-scan waren afwijkingen, witte plekken, in haar longen te zien, passend bij schade door vapen.” Lichamelijk is ze hersteld, psychisch nog niet, zegt ze. „De tiener is doorverwezen naar een afkickkliniek.” Een ander meisje van veertien had zo’n dertig trekjes genomen en kwam binnen op de spoedeisende hulp met hartkloppingen. „Ze reageerde traag, kon nauwelijks praten en we zagen afwijkingen op een hartfilmpje.”

Long- en kinderartsen denken dat het probleem veel groter is dan deze paar gevallen. „Dit is slechts het topje van de ijsberg. Veel jongeren blijven buiten beeld: zij zitten hun roes thuis uit”, zegt Van den Beukel. „Ik zie op mijn spreekuur ook jongeren die vapen en bij doorvragen blijkt soms dat ze THC-vapes gebruiken. We maken ons echt zorgen.” Jongeren zijn extra kwetsbaar, benadrukt de kinderlongarts. „Ze willen experimenteren, zijn impulsiever en gevoeliger voor verslaving. En ze kunnen de gevolgen niet overzien.”

De verslaafde tienerzoon gleed steeds verder af. Een vrolijk, sociaal kind op het vwo veranderde in een geïsoleerde en eenzame tiener. Hij sportte op hoog niveau, maar kon het tempo niet meer bijbenen, vertelt zijn moeder. Later bleek dat hij zelfs tijdens trainingen vapete. „Dan viel hij tijdens een oefening.” Ook sociaal haakte hij af. „Gesprekken met vrienden volgde hij niet meer. Ik zag dat hij buitengesloten raakte. Ook op school.”

Hij werd steeds stiller. Dan zat hij weer alleen op zijn kamer. „Zittend op de bank, met dat ding in zijn hand.” Hij sliep veel, soms dagen achter elkaar. „Dan lag hij maar in dat bed, met die vape nóg stééds in zijn hand.”

Een vape heb je zo in huis. NRC onderzocht onlangs hoe makkelijk het voor tieners is om aan illegale smaakjesvapes te komen. Die e-sigaretten zijn online te koop en worden geregeld onder de toonbank verkocht bij belwinkels en tabakszaken. De meeste jongeren kopen ze via dealers op Snapchat, die bieden vaak ook THC-vapes aan. Met zoekwoorden als ‘pennen’, ‘gerroes’ of ‘snabba’, of met emoji’s van een sigaret of een wolkje, vinden tieners eenvoudig een dealer in de buurt.

Lees ook

Een illegale Mango Ice koop je gewoon via Barrie op Snap of bij de mini-supermarkt

Onderzoek naar Snapchat

De jongen uit Amsterdam sprak ’s avonds bij een bushalte af met Snapchatdealers. Daar stonden volgens hem nog meer kinderen te wachten. Iedereen moest cash betalen, 30 euro voor een THC-vape. „Hij is daar ook twee keer beroofd”, vertelt zijn moeder. „Jongens gristen het apparaat uit zijn handen.”

Sommige Snapchatdealers laten in hun stories zien hoe ze drugs bereiden. Op de telefoon van de NRC-verslaggever verschijnen foto’s van bakjes en zakjes met wit, fijngestampt poeder. Hoe de synthetische cannabinoïden precies worden gemaakt, laten deze dealers niet zien. Wel is bekend dat de vloeistof in de kleine container van een smaakjesvape wordt gedaan; bestaande vapes worden opnieuw gevuld. Aan de buitenkant is niet te zien wat erin zit.

Jongeren hebben geen idee wat ze precies vapen, bleek ook uit onderzoek van Zembla. In de reportage vertellen sommige tieners dat ze dachten dat er plantaardige THC in de vapes zat, „een soort wietjoint”. Maar toen de redactie de vapes liet testen, bleek het in bijna alle gevallen te gaan om synthetische cannabinoïden.

De Autoriteit Consument & Markt (ACM) maakte onlangs bekend aan te sluiten bij een onderzoek van de Europese Commissie naar Snapchat. Er wordt gekeken of het platform genoeg doet om te voorkomen dat jongeren vapes kunnen kopen. Als dat niet zo is, kan Snapchat een boete krijgen die kan oplopen tot miljoenen euro’s.

Ouders die willen weten of hun kind een THC-vape gebruikt, kunnen die in principe nergens laten testen, bevestigt preventiedeskundige Raoul Koning van Jellinek. Ook daar niet. „We hopen dat in de toekomst wel te kunnen doen voor THC-vapes, maar daarvoor loopt nog een budgetaanvraag.”

De moeder in dit verhaal had naar eigen zeggen geluk: een testlab maakte voor haar een uitzondering.

Illustratie Fieke Ruitinga

Ter plekke testen

Ook andere organisaties willen vapes kunnen testen en meer onderzoek doen. Zoals de politie, die de Opiumwet handhaaft en daarmee verantwoordelijk is voor de bestrijding van THC-vapes. De Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit (NVWA) houdt toezicht op de naleving van het verbod op gewone smaakjesvapes.

Bij de politie in Zeeland-West-Brabant houdt drugscoördinator Freek Pecht zich sinds een jaar intensief bezig met de opkomst van THC-vapes. „De afgelopen maanden hebben we verschillende partijen in beslag genomen”, zegt hij. „We kijken hier naar een nieuw en zorgwekkend fenomeen waar we ons in moeten verdiepen.”

Dus de vraag bij de politie is: hoe pakken we deze harddrugs aan? „We willen weten wie ze verkoopt, via welke kanalen en hoeveel geld erin omgaat. Het lijkt een gigantische groeimarkt.” Tegelijkertijd is er onduidelijkheid over de inhoud. „Wat zit er precies in die vapes? Is het pure THC, zijn het synthetische cannabinoïden, en welke varianten dan? We horen om ons heen dat er soms ook andere middelen in zitten, zoals flakka.” Flakka is een verzamelnaam voor designerdrugs die ernstige bijwerkingen als angst, paranoia, hallucinaties en hartproblemen kunnen veroorzaken.

Op de verpakkingen van de in beslag genomen vapes is te zien dat een groot deel afkomstig is uit het buitenland, vertelt Pecht. Bijvoorbeeld uit landen waar cannabis (deels) is gelegaliseerd, zoals in enkele Amerikaanse staten. „Tegelijkertijd weten we dat er ook omgebouwde vapes in omloop zijn, die net zo goed in Nederland kunnen zijn gemaakt.”

Aan drugsvapes is niet direct te zien wat er in zit. De politie wil daarom over apparatuur beschikken waarmee ter plekke snel kan worden vastgesteld of een vape synthetische cannabinoïden bevat. „Zo’n apparaat bestaat, dus we onderzoeken of we dat kunnen aanschaffen.”

Er zijn al manieren om te achterhalen welke stoffen in een vape zitten, maar dat kost meer tijd. Zo kan de politie materiaal laten analyseren door het Nederlands Forensisch Instituut. In situaties waarin iemand bijvoorbeeld een verkeersongeval veroorzaakt en onder invloed van een drugsvape lijkt, kunnen bloed- of speekseltests worden afgenomen, legt Pecht uit.

Ook Alex van Dongen van verslavingsinstelling Novadic-Kentron ziet mogelijkheden in een apparaat dat direct uitsluitsel geeft over de inhoud van THC-vapes. „We hopen zo een beter beeld te krijgen van wat jongeren precies inhaleren en hen gerichter voor te lichten. We zijn al in gesprek met wijkagenten en jongerenwerkers om te kijken of zij ons in contact kunnen brengen met jongeren die deze vapes gebruiken.”

Weer aanspreekbaar

De jongen uit Amsterdam is inmiddels gestopt met de THC-vapes, vertelt zijn moeder. Via Jellinek vond zij een preventiemedewerker die haar hielp om met haar zoon in gesprek te gaan en hem te overtuigen te stoppen. Dat lukte. Hij stopte cold turkey en moest dagenlang overgeven, hij bibberde en zweette zijn hele bed nat. En hij had hele zware hoofdpijn, vertelt ze. „De ellende duurde zeker een week.”

Na een maand clean te zijn geweest, stapte hij over op wiet, nu rookt hij twee tot drie joints per dag, zegt ze. „Hij is er ontzettend afhankelijk van. Dat is rot, maar hij is wel weer aanspreekbaar, ik heb mijn kind weer een beetje terug. We kunnen normale gesprekken voeren en hij toont weer empathie en verantwoordelijkheid.” En hij doet dit jaar eindexamen mavo.