Componiste Marianna Martines, een vergeten tijdgenoot van Mozart, krijgt eindelijk weer wat schijnwerpers

De naam Nannerl Mozart, de componerende zus van, is bekend. En misschien zag u de film Mademoiselle Paradis (2017), over de blinde Weense musicus en componiste Maria Theresia von Paradis. Zo herbergt de muziekgeschiedenis wel meer componerende vrouwen, alleen wachten die vaak nog om (terug) op hun voetstuk te worden gehesen. Sopraan Elisabeth Hetherington, in 2024 winnares van de Nederlandse Muziekprijs en dit jaar de internationale Borletti-Buitoni Trust Award, hengelde zo’n vergeten naam op uit het Wenen van Haydn en Mozart: Marianna Martines (zie kader onderaan).

Dat het de moeite waard was om het stof der eeuwen weg te blazen, bewees ze samen met het Orkest van de Achttiende Eeuw onder energieke leiding van Benjamin Perry Wenzelberg, donderdagavond in Stadsgehoorzaal Leiden. Daarom was het jammer dat er aardig wat lege stoelen waren. Het is voor Hetherington overduidelijk een persoonlijk project en dat straalde voelbaar van het podium. Bovendien kan de klassieke muziek wel meer licht geënsceneerde voorstellingen gebruiken, waarin het repertoire via subtiele storytelling – met of zonder woorden – aan elkaar wordt geregen. Een welkome afwisseling voor het standaard rijtje stukken van bekende namen.

De muzikale geest van Marianna Martines verscheen in verscheidene gedaanten: een korte symfonie, delen uit klaviersonates, de cantates La Tempesta en Berenice, ah che fai (allebei een hoogtepunt) en een psalmfragment. Met levendige mimiek onderstreepte Elisabeth Hetherington de dramatische teksten en ze toonde een opvallend vermogen tot bliksemsnelle emotiewisselingen. In de rol van Berenice liet ze haar almaar groeiende wanhoop over haar verloren geliefde los in vlammende coloraturen.

Lees ook

Nederlandse Muziekprijs-winnaar Elisabeth Hetherington: ‘Virtuositeit kan ook heel klein en intiem zijn’

Opdrachtwerk van Kate Moore

„Ik heb me zo verdiept in haar dat ik me Marianna Martines zelf voel”, zei Hetherington deze week in Het Parool. Wie haar op het podium zag luisteren naar Wenzelbergs uitvoering van de intieme andantes uit Martines’ klaviersonates, had weinig fantasie nodig om zich even in te beelden dat het de reïncarnatie van de componiste zelf was die daar naar haar eigen noten zat te luisteren.

Het lijntje naar vrouwelijke componisten van nu werd getrokken met een opdrachtwerk van de Australisch-Nederlandse Kate Moore (1979). Haar vierdelige Misericordia (een sonnet van Metastasio, twee ‘Misereres’ en een ‘Magnificat’) echode de kwetsbare sfeer van Martines’ Psalm 151. Met religieus-aandoende lamentaties voor Hetherington ontvouwde de uit sober notenmateriaal opgebouwde orkesttextuur zich tot een pulserende klankstroom, die gaandeweg uitdijde in timbre, dynamiek en ritmische intensiteit. Alles mondde uit in een emotionele piek in het Magnificat, waarin Hetherington schitterde met fonkelende hoge uithalen.

Het Weense wonderkindWie was Marianna Martines?

Foto Getty Images

Het levensverhaal van Marianna Martines (1744-1812) leest als een sitcom in het achttiende-eeuwse Wenen. Terwijl de kunstzinnige bewoners van een statig appartementencomplex de sociale ladder beklimmen, raken hun verhalen met elkaar vervlochten: op de bel-etage vertoeft een Esterházy-prinses. Op zolder bivakkeert een piepjonge freelancer die later de muziekgeschiedenis zou herschrijven: Joseph Haydn. In de tussenliggende appartementen wonen de Italiaanse zangpedagoog en componist Nicola Porpora, koordirigent Johann Michael Spangler van de kerk om de hoek, de gevierde hofdichter en librettist Metastasio én de welgestelde familie Martines.

Dankzij muzieklessen van haar buurmannen groeit Marianna Martines uit tot een gewaardeerd musicus en componist. Ze hoeft het plein maar over te steken of ze staat aan de poorten van de Hofburg, waar keizerin Maria Theresia haar uitnodigt om te zingen of klavecimbel te spelen. Door de erfenis van familievriend Metastasio hoeft Martines niet te trouwen en kan ze een goedbezochte muzieksalon opzetten, waar ze klavierduetten met Mozart speelt. Ook richt ze een succesvolle zangschool op.

Martines’ 65 overgeleverde composities zijn volgens musicologen minder dan een derde van haar oeuvre. Ze schreef bepaald geen niemendalletjes: oratoria, religieuze koorwerken en wereldlijke cantates, drie missen, klaviersonates, en muziek voor orkest; in een galante, laatbarok getinte muziektaal, waar ze haar leven lang trouw aan bleef, maar waardoor ze ook steeds ouderwetser werd beschouwd. Een snoeihard postuum oordeel van haar rivaliserende tijdgenote Caroline Pichler hielp haar nalatenschap verder de schaduw in.

Drie werken van Martines:

Dixit Dominus (psalm 110)

Martines’ auditiestuk voor het prestigieuze musicigenootschap Accademia Filarmonica di Bologna (waar ze als eerste vrouw ooit werd toegelaten) wordt beschouwd als haar meesterwerk: luister.

La Tempesta

Opera’s schrijven was er niet bij voor een vrouw, maar in deze wereldlijke cantate over een tijdens een storm hervonden liefde flitsen toch haar dramatische skills voorbij: luister.

Klaviersonate nr. 1 in G

De beste van Martines’ drie overgeleverde sonates (van de oorspronkelijke 31). In deze opname is het genieten van de flonkerende pianopartij van het eerste deel: luister.