Een dreun voor Labour – en de leiderschapscrisis laait weer op

Maandenlang werden binnen de Britse regeringspartij Labour de lokale verkiezingen van donderdag als hét moment gezien. Hoe beroerd zou de uitslag voor hen uitpakken? En zou dat het vertrek betekenen van hun partijleider en de premier van het Verenigd Koninkrijk, Keir Starmer? De verkiezingen waren dan wel lokaal, maar werden toch gezien als belangrijke graadmeter voor het oordeel over de Labourregering.

In de loop van vrijdag werd de omvang van Labours verlies duidelijk, al werd in sommige districten en gemeentes de uitslag pas vrijdag laat of zelfs zaterdag bekend. Het was rampzalig. De partij verloor in Engeland meer dan de helft van de zetels die ze verdedigden. Reform UK werd de grootste in Engeland en haalde kiezers weg bij zowel Labour als de Conservatieve Partij. In sommige gemeenteraden in het noorden van Engeland behaalde Reform UK alle zetels die te vergeven waren.

In aanloop naar de verkiezingen barstte het in politiek Westminster van de theorieën, nieuwsberichten en als-dan-scenario’s over Starmers premierschap. Concurrenten voor het leiderschap zouden zich voorbereiden om hem uit te dagen. En een groep kritische fractieleden zou met een open brief komen, waarin ze de premier oproepen een vertrekdatum te bepalen. De inspiratie daarvoor zou een brief zijn die oud-Labourleider Tony Blair ontving in 2006. Daarin stond dat „de onzekerheid over zijn aftreden de regering en de partij schade toebracht”, het argument dat critici nu óók gebruiken.

Van die plannen kwam vrijdag nog niets terecht. Een enkele backbencher riep Starmer op om af te treden, bijvoorbeeld het Lagerhuislid van Hartlepool, waar Reform UK alle zetels won. Maar belangrijke ministers en partijprominenten deden dat niet. Angela Rayner bijvoorbeeld, van de linkerflank van de partij, hield zich stil. Zij was eerder kritisch op Starmer en zou overwegen mee te doen aan een leiderschapsstrijd. Labour verloor de meerderheid in de gemeenteraad van Tameside, in haar kiesdistrict. Zestien van hun zeventien zetels gingen naar Reform.

Duidelijk is wel dat Labour niet zo gemakkelijk van leider kan wisselen als die andere traditionele partij in het VK, de Conservatieve Partij. Er is geen formeel en vertrouwelijk systeem waarmee Lagerhuisleden van Labour een vertrouwensstemming kunnen afdwingen, zoals bij de Tories wel kan. Bij Labour moet een uitdager 20 procent van de fractie achter zich hebben om een stemming over het leiderschap af te dwingen. Dat betekent dat die uitdagers moeten lobbyen voor steun bij partijgenoten en zelf een strategisch moment voor een leiderschapsstrijd moeten kiezen, waar bij de Tories dat moment min of meer automatisch ontstaat als genoeg Lagerhuisleden hun vertrouwen opzeggen.

De centristische minister van Volksgezondheid Wes Streeting zou die benodigde steun – het percentage komt met het huidige zetelaantal neer op ruim 80 namen – inmiddels hebben verzameld, net als Angela Rayner. Maar de enige die buiten de partij populair genoeg lijkt om Labour erboven op te helpen, is de burgemeester van Manchester Andy Burnham. Die zit niet eens in het Lagerhuis, een cruciale voorwaarde om partijleider te worden. Degenen die Burnham steunen, willen proberen hem het Lagerhuis in te krijgen met een tussentijdse verkiezing, en daarom zouden ze Starmer voorlopig willen laten zitten.

Het team rond de premier was duidelijk in aanloop naar de verkiezingen: Starmer gaat vechten voor zijn positie. Eén van zijn vertrouwelingen, Pat McFadden, zei in een interview met Sky News dat „dit land het naar links swipen van premiers” tot in den treure had uitgeprobeerd, een verwijzing naar dating apps waar je naar links swipet om iemand af te wijzen. „Het heeft geen problemen opgelost, alleen de politieke chaos en onzekerheid vergroot.”

Zelf zei Starmer vrijdag dat hij „niet van plan is weg te lopen en het land in chaos te storten” na de slechte resultaten. Alles wat minder standvastig had geklonken, was een open uitnodiging voor een leiderschapswissel geweest. Hij wil komende dagen nieuwe plannen presenteren om kiezers te laten zien dat Labour hun afkeuring begrepen heeft. Onderdeel van zijn toespraak zou verdere toenadering tot de Europese Unie zijn, schreef dagblad The Times. Soepeler handel moet economische groei brengen en met alle internationale onrust (de oorlogen in Iran en Oekraïne) is politieke samenwerking ook van belang.

Winnaar Nigel Farage, partijleider van het radicaal-rechtse Reform UK, zei triomfantelijk dat deze uitslag „een historische verschuiving in de Britse politiek” betekent. Maar waar Labour en de Conservatieven in hun betere jaren absolute meerderheden haalden, behaalde Reform in Engeland een stempercentage van ongeveer 27 procent. De ‘grootste’ partijen daarna kregen de 13 en 20 procent van de stemmen. De resultaten laten dus boven alles grote versplintering van het Britse electoraat zien. En de Conservatieven leden verliezen, maar behielden ook voor hen belangrijke gebieden. Genoeg om partijleider Kemi Badenoch te laten zeggen dat haar partij „bezig is terug te komen”.