Na ingreep door rechter groeit de chaos binnen de grootste Turkse oppositiepartij, die toch al onder druk staat van Erdogan

Kort nadat een Turkse rechtbank had beslist dat CHP-voorzitter Özgür Özel uit zijn functie moest worden gezet en oud-partijleider Kemal Kilicdaroglu voorlopig moest terugkeren, verzamelden woedende CHP-leden zich bij het partijhoofdkwartier in Ankara. „Hain Kemal” – „verrader Kemal” – scandeerden zij, terwijl een portret van Kilicdaroglu van de muur werd getrokken en op de grond stukgeslagen.

De emoties binnen de partij zijn sindsdien nauwelijks bedaard. Op zondag stonden aanhangers van Özel en Kilicdaroglu lijnrecht tegenover elkaar voor het partijbureau in Ankara. Politieagenten kwamen tussenbeide.

Turkse juristen en politieke analisten spreken van een uitzonderlijke uitspraak in de geschiedenis van de Turkse republiek. Niet eerder greep een rechter op deze manier in bij de leiding van een grote oppositiepartij. De rechtbank verklaarde het CHP-congres van 2023, waar Özel tot voorzitter werd gekozen, ongeldig wegens vermeende procedurele onregelmatigheden en stelde Kilicdaroglu voorlopig opnieuw aan als partijleider.

„Ik zie dit als de volgende fase in de verdieping van het autoritarisme in Turkije”, zegt politicoloog Seren Selvin Korkmaz van denktank IstanPol telefonisch. „Met de arrestatie en vervolging van prominente CHP-politici wegens vermeende corruptie werd de oppositie eerder al zwaar onder druk gezet. Maar dit gaat nog verder: nu wordt zelfs de interne partijstructuur van de CHP geraakt. Feitelijk worden verkiezingen die de partij zelf heeft georganiseerd niet meer erkend. Dat is politiek en democratisch gezien heel ingrijpend.”

Historische kans gemist

En zo staat Kilicdaroglu opnieuw in de schijnwerpers, nadat hij in 2023 naar de achtergrond was verdwenen. Kilicdaroglu is de voorganger van Özel en stond dertien jaar aan het roer van de partij. In 2023 verloor hij de presidentsverkiezingen van de Turkse president Recep Tayyip Erdogan. De verkiezingen van 2023 werden gezien als een historische kans om Erdogan na ruim twintig jaar van de macht te verdrijven. De teleurstelling binnen de oppositie was groot toen Kilicdaroglu verloor.

Na de verkiezingsnederlaag laaide er in de CHP een felle machtsstrijd op over de toekomst van de partij en het leiderschap van Kilicdaroglu. Een groot deel van de achterban wilde dat Kilicdaroglu opstapte, omdat de partij onder zijn leiding alle landelijke verkiezingen verloor van Erdogans AK-partij. Alleen bij de lokale verkiezingen van 2019 boekte de CHP een historische overwinning, toen de partij de burgemeestersposten van Istanbul en Ankara heroverde op de AK-partij.

Met de komst van Özel als partijleider, eind 2023, koos de CHP voor een duidelijk andere koers. Onder zijn leiding voerde de partij feller oppositie tegen Erdogan en probeerde ze nadrukkelijker aansluiting te vinden bij ontevreden kiezers buiten de traditioneel seculiere achterban. Dat leverde succes op bij de lokale verkiezingen van 2024, toen de CHP grote steden wist te behouden, nieuwe gemeenten op de AK-partij veroverde en voor het eerst in decennia landelijk de grootste partij werd.

Volgens critici en mensenrechtenorganisaties werd dat succes al snel een doorn in het oog van Erdogan en voerde de regering de juridische druk op CHP-kopstukken verder op. De nieuwe rechtszaak over het partijvoorzitterschap van Özel past volgens hen in die bredere campagne om de oppositie te verzwakken. De CHP spreekt zelf van een „juridische staatsgreep”.

De uitspraak komt bovendien op een moment waarop de partij al zwaar onder druk staat: tientallen CHP-politici en burgemeesters zijn de afgelopen maanden gearresteerd of vervolgd wegens vermeende corruptie, terwijl de populaire burgemeester van Istanbul, Ekrem Imamoglu, nog altijd gevangen zit.

Lees ook

Leider van grootste Turkse oppositiepartij moet weg nadat zijn verkiezing ongeldig is verklaard door de rechter

Juridisch dubieuze methodes

Wat er binnen de CHP gebeurt, weerspiegelt in zekere zin wat er in Turkije als geheel gebeurt, zegt politicoloog Karabekir Akkoyunlu, verbonden aan de Oxford-universiteit. „Politici die verkiezingen niet meer kunnen winnen, maar hun positie koste wat kost willen behouden, grijpen steeds vaker naar ondemocratische en juridisch dubieuze methodes.”

Juist daarom zorgt deze partijcrisis voor veel onbegrip binnen de CHP. Dat uitgerekend prominente partijleden nu zelf bijdragen aan interne verdeeldheid en juridische strijd, terwijl de oppositie al zwaar onder druk staat, ligt gevoelig bij de achterban. In de partij klinkt steeds vaker de vraag waarom er juist op dit moment voor confrontatie is gekozen.

„De meest logische verklaring is dat sommige politici niet langer handelen vanuit democratische principes of het landsbelang, maar vooral bezig zijn met hun eigen politieke toekomst en hun eigen machtspositie. Om die te beschermen, lijken ze bereid heel ver te gaan, zelfs als dat de partij of het land beschadigt”, zegt Akkoyunlu aan de telefoon. „Daarom zie ik de crisis binnen de CHP als een afspiegeling van bredere ontwikkelingen in Turkije. Ook op nationaal niveau zie je een politieke cultuur ontstaan waarin macht behouden belangrijker wordt dan democratische normen.”

Volgens politicoloog Korkmaz speelt behalve die bredere politieke cultuur ook de persoonlijke overtuiging van Kilicdaroglu zelf een belangrijke rol in het conflict. Zij volgt de oud-partijleider al langer en denkt dat hij werkelijk gelooft dat hem binnen de partij onrecht is aangedaan en dat de CHP moreel achteruit is gegaan. „Hij is er bovendien van overtuigd dat de verkiezingsoverwinning van 2024 voortkwam uit de strategie die hij zelf had opgebouwd, en niet uit het leiderschap van Özgür Özel. In zijn ogen heeft Özel de vruchten geplukt van een strategie die al onder hem was ontwikkeld”, zegt ze telefonisch.

Daarbij speelt volgens Korkmaz ook mee dat Turkse politici over het algemeen slecht kunnen omgaan met verkiezingsverlies. „Maar belangrijker dan individuele personen vind ik de bredere ontwikkeling. Voor mij gaat het niet alleen om Kilicdaroglu of Özel, maar om het feit dat Turkije opnieuw een stap zet richting een systeem waarin de oppositie structureel wordt verzwakt.”

Het Openbaar Ministerie in Istanbul zette zaterdag direct een grootschalig onderzoek op naar vermeende onregelmatigheden rond het CHP-congres. Justitie onderzoekt beschuldigingen dat gedelegeerden onder druk zijn gezet of zijn omgekocht. Bij invallen in Istanbul en andere provincies, waaronder Ankara en Izmir, werden dertien verdachten aangehouden op verdenking van omkoping en witwassen.

De onrust sloeg ook over op de financiële markten. De Turkse beurs verloor ruim 6 procent, waarna de centrale bank volgens Turkse media miljarden dollars uit haar reserves moest inzetten om een verdere val van de lira af te remmen.

Özel blijft invloedrijk

Ondanks de rechterlijke uitspraak blijft Özgur Özel voorlopig invloedrijk binnen de partij. Tijdens een besloten fractievergadering koos de CHP hem zaterdag opnieuw tot fractieleider in het parlement. Kilicdaroglu feliciteerde hem daar publiekelijk mee voor de camera’s, al oogde hij zichtbaar gespannen na de golf van kritiek en woedende reacties die hij sinds vrijdag over zich heen heeft gekregen.

De grote vraag is nu welke kant de CHP de komende weken op beweegt. Özel probeert de uitspraak via juridische weg aan te vechten, maar zonder succes: de Hoge Kiesraad wees zijn verzoek af. Daarmee dreigt de crisis binnen de grootste oppositiepartij verder te verdiepen, op een moment waarop veel Turken het vertrouwen in de politiek al verliezen.

Het grootste probleem is dat mensen steeds meer vervreemden van de politiek, zegt Korkmaz. „De uitslag van interne verkiezingen binnen een oppositiepartij wordt ter discussie gesteld. Dat tast het vertrouwen in democratische processen verder aan. Tegelijk verzwakt een verdeelde CHP de oppositie richting nieuwe verkiezingen, waardoor de regering opnieuw meer greep krijgt op het politieke speelveld.”

De volgende presidentsverkiezingen staan gepland voor 2028. Hoewel hij zijn maximale ambtstermijn heeft bereikt, heeft Erdogan meermaals laten doorschemeren dat hij zich opnieuw wil kandideren. Om zich toch herkiesbaar te maken, zouden er vervroegde verkiezingen nodig zijn. Tegelijkertijd staat Erdogans partij er historisch slecht voor in de peilingen, mede door de aanhoudend hoge inflatie en economische onvrede. Een verzwakte oppositie zou zijn kansen op een nieuwe overwinning daarom aanzienlijk vergroten.

Korkmaz: „Voor de oppositie hangt alles af van de vraag of zij erin slaagt om een gezamenlijke politieke lijn te organiseren. Als dat niet lukt, dan kan de woede in de samenleving omslaan in politieke apathie of versnippering van stemmen, ten faveure van kleinere partijen.”

Terwijl Erdogan zich internationaal steeds nadrukkelijker profileert, zoeken Europese leiders in aanloop naar de NAVO-top, in juli in Turkije, toenadering tot Turkije voor samenwerking op het gebied van defensie. Ook onderhoudt Erdogan goede banden met de Amerikaanse president Donald Trump. Maar in eigen land draait hij ondertussen de duimschroeven verder aan.