‘Ondemocratische draai’ en uitstelgedrag rond de AI Act laten Brusselse worsteling met deregulering en de VS zien

Versimpelen is zo simpel nog niet. Zeker niet op het vlak van kunstmatige intelligentie, waar reguleringsteksten snel achterhaald raken door het tempo van de technologische ontwikkelingen. En ook zeker niet als de bij techondernemers onpopulaire regulering in kwestie sterk is verweven met de handelsrelatie met de VS: gesponnen van zijden draad, en aan ontrafeling onderhevig.

Dat bleek woensdagnacht, toen het Europarlement en de Raad, de beleidsmakers van de lidstaten, het in een hernieuwde poging na negen uur beraad eindelijk eens werden over de Europese AI-wetgeving. Een telefoontje van Berlijn – dat versimpeling van regels en uitzonderingen voor ‘industriële AI’ nastreeft – bleek van belang, gevolgd door wat getouwtrek achter de schermen.

De wettekst rondom kunstmatige intelligentie, gevat in de zogeheten AI Act, werd al in de zomer van 2024 gepresenteerd, maar gaat gefaseerd van kracht. De regels stonden sinds eind 2025 opnieuw ter discussie door de ‘omnibusambitie’ van de Europese Commissie – ofwel het streven om regelgeving te versimpelen ten gunste van het bedrijfsleven en de Europese concurrentiepositie.

Berlijn vergaarde daarbij een meerderheid in de Raad, die besloot machines uit te sluiten van de AI-wetgeving, omdat de industrie al is onderworpen aan sectorwetgeving. Daarmee wordt gehoopt een lappendeken van regelgeving te voorkomen.

Winst voor bondskanselier Friedrich Merz, die een jaar na zijn aantreden geen hoge ogen gooit in eigen land. In een recente peiling zegt 85 procent van de bevolking ontevreden te zijn over de Duitse regeringsleider, die tevergeefs beloofde de Duitse noodlijdende economie te hervormen en in Europa nog weinig substantieels had laten zien. Toch was hij het die de Raad binnen een week wist te overtuigen.

Want hoewel de AI Act vorige week naar ieders verwachting al beslecht zou worden, werd de vergadering op 29 april na twaalf uur plots beëindigd door toedoen van Eurocommissaris Henna Virkkunen, na bericht van Björn Seibert, de rechterhand van Commissievoorzitter Ursula von der Leyen. Seibert vertaalde de wens van Merz, die eerder al bij Von der Leyen aan de bel had getrokken. Een overduidelijk „een-tweetje binnen de partij” en een „ondemocratische draai”, reageert Europarlementariër Kim van Sparrentak van Pro Europa [Merz en Von der Leyen zijn beiden Duitse christendemocraten].

Onder Van Sparrentaks aanvoering als schaduwrapporteur werden om vier uur deze woensdagnacht nog waarborgen doorgevoerd over de veiligheid van industriële AI. Tot groot ongenoegen van de Commissie, die door het Parlement werd gemaand op korte termijn nieuwe richtlijnen voor te schrijven, voor AI voor machines.

‘Winning the race’

Waarborgen of niet: Europa, met Merz voorop, geeft toe aan de druk vanuit het bedrijfsleven, onder meer afkomstig van de Duitse industriereuzen Siemens en Bosch. Electronicabedrijf Siemens dreigde prioriteit te geven aan industriële AI uit de VS en China als de EU haar „restrictieve regelgeving” niet zou aanpassen, zo gaf ceo Roland Busch eind april op een handelsbeurs in Hannover te kennen. Hij sprak daarbij over investeringen van een miljard euro in de VS.

Deze week benadrukten Europese techbedrijven – in een brief met zeven ondertekenaars in het Financieele Dagblad, onder wie naast Siemens ook ASML, Airbus, Mistral AI en Nokia – hun roep om minder regelgeving vanuit Brussel. Digitale regels moeten volgens de tech-ceo’s fungeren als „flexibele ‘vangrails’ in plaats van rigide eisen”.

Een geluid dat direct bijval kreeg uit de Verenigde Staten. Jacob Helberg, staatssecretaris economische groei in de Trump-regering, noemde de huidige techsituatie in Europa een „crisis”, met Europese politici die dat proberen te „verbloemen”. Andrew Puzder, de Amerikaanse ambassadeur in Brussel, deelde zijn bericht. De VS pleiten al langere tijd luid en duidelijk voor deregulering op het techfront, met bijkomende dreigementen omtrent hogere tarieven op het handelsfront. De naam van het Amerikaanse AI-actieplan – in juli 2025 gelanceerd – spreekt boekdelen: ‘Winning the race’.

En de Europese Commissie laat haar oren hangen naar Washington, volgens critici. De regelgeving voor risicovolle kunstmatige intelligente in de AI Act zou op 2 augustus van dit jaar van kracht worden, maar dat werd woensdag uitgesteld naar 2 december 2027. Die risicovolle AI gaat om systemen die gebruikmaken van gezichtsherkenning of die verband houden met kritieke infrastructuur.

Wachten op wereldwijde norm

Het is aan de Europese Commissie om de Europese AI-normen te schrijven. Volgens ingewijden wachtte de Commissie op een wereldwijde norm, om in samenspraak met Big Tech de wetteksten te stroomlijnen. Bij gebrek daaraan werd in Brussel de druk opgevoerd om met Europese normen te komen, zodat het bedrijfsleven snel weet waar ze aan toe is.

In de woorden van de zeven tech-ceo’s: „Regelgeving moet niet vooruitlopen op innovatie, maar wel de standaarden van morgen helpen vormgeven.” Maar de Europese normen laten op zich wachten. Een kwestie van „druk uit het Witte Huis”, aldus Van Sparrentak.

Dat wordt beaamd door Rebecca Petras, medeoprichter van de Amerikaanse AI-verantwoordingsalliantie Back Channel, die hetzelfde patroon in de VS ziet. „Er wordt op federaal niveau geprobeerd om regulering op staatsniveau te voorkomen.” Petras stelt dat het de techindustrie „niet bevalt” dat staten zelf reguleren. „Neem Tennessee, met de Elvis Act [een in 2024 aangenomen wet die artiesten beschermt tegen het gebruik van hun stem, naam en gelijkenis door AI].”

Petras is – net als in haar woorden de internationale ‘whistleblow community’ –te spreken over de AI Act en de pogingen van Europa om voor ethisch verantwoorde technologie te zorgen. Het is volgens haar ‘broodnodig’: „Er is sprake van een trendbreuk. Oude techbedrijven zoals Microsoft en Cisco financieren externe organisaties die toezicht houden op onder meer ethiek, maar bij de nieuwe generatie techondernemers – bij Anthropic, OpenAI, en zeker bij Elon Musk – ontbreekt dit soort ethos.”

Verbod op uitkleedapps

In de voorlopige AI Act werd een akkoord gesloten over het verbod op uitkleedapps. Zogenoemde ‘nudifier’ systemen, die kunstmatige intelligentie gebruiken om zonder toestemming naaktbeelden te creëren of te manipuleren en op een herkenbaar persoon lijken. Europa „versterkt hiermee de bescherming van kinderen” in de strijd tegen kindermisbruik, aldus Marilena Raouna, viceminister voor Europese Zaken van Cyprus, dat momenteel het voorzitterschap van de EU in handen heeft.

Het deepfakeverbod – in reactie op seksueel gentinte deepfakes geproduceerd door Elon Musks xAI-chatbot Grok – dient te worden gehandhaafd door het relatief nieuwe AI-bureau van de EU (opgericht in 2024), vanaf aanstaande december. Ook zullen AI-aanbieders – zoals ChatGTP en Claude – door kunstmatige intelligentie gegenereerde content dan als zodanig moeten labelen, door AI-afbeeldingen en -video’s van een watermerk te voorzien.

Lees ook

Organisaties roepen op tot nadrukkelijk en ‘universeel’ verbod op AI-‘uitkleedsoftware’

De gestroomlijnde, simpelere en uitgestelde AI-maatregelen worden volgens persbureau Reuters nog altijd beschouwd als de „strengste regels ter wereld”. Dat zorgt voor opluchting, beaamt Van Sparrentak. Maar bij beleidsmakers leven tegelijkertijd grote zorgen over de snelheid waarmee geavanceerde kunstmatige intelligentie wordt ontwikkeld. Zo werden woensdag, voor aanvang van de AI Act-onderhandelingen, de gevaren van zogenoemde frontiermodellen zoals Mythos besproken. Antwoorden van de Europese Commissie schoten daar volgens de aanwezige Europarlementariërs tekort. In de discussie over nationale veiligheidsrisico’s heeft Europa geen plek aan tafel.

Voordat de wijzigingen in de AI Act formeel van kracht kunnen worden, moeten het Europees Parlement en de Europese hoofdsteden de wettekst in de komende maanden nog bekrachtigen. Een formaliteit. De Europese Commissie heeft daarna nog zo’n anderhalf jaar de tijd voor het schrijven van de standaarden. Vrij vertaald naar racetermen: in het huidige geopolitieke innovatieklimaat, heeft de Brusselse wetgevingsmachine meer weg van een degelijke Fiat Panda dan van een Ferrari.