Op het cruiseschip lijkt het hantavirus onder controle. Wat is er bekend over de gevolgen op het vasteland?

Na dagen van groeiende paniek en onzekerheid voor de opvarenden van de MV Hondius, die geïsoleerd in hun hutten almaar zorgwekkender nieuws te verkroppen kregen, was er weer wat positiefs te melden. Het expeditiecruiseschip krijgt van Spanje groen licht om aan te meren op de Canarische Eilanden – nadat Kaapverdië het schip eerder weigerde.

Er zijn op dit moment vier medische professionals aan boord om de boel in de gaten te houden. Donderdagochtend landde de laatste van drie vroegtijdig van het schip geëvacueerde mensen op Schiphol. Zeker twee van hen zijn besmet met het hantavirus en de derde had nauw contact met iemand die op het schip is overleden.

Dat pas op zaterdag 2 mei – een maand na het vertrek van de Hondius uit Zuid-Argentinië – voor het eerst het hantavirus werd vastgesteld, leidt tot veel onzekerheid over de mate van verspreiding. Als het virus al vanaf dag één van de reis op het schip aanwezig was, wat voorlopig wel de leidende hypothese is, ging er dus een maand voorbij van onbegrensd contact. Niet alleen op het schip, maar ook daarbuiten, bijvoorbeeld toen de Friese vrouw het lichaam van haar overleden echtgenoot probeerde te repatriëren naar Nederland maar zelf om het leven kwam tijdens haar tussenstop in Johannesburg. Vijf vragen over de stand van zaken rond de hantavirusbesmettingen.

1Hoeveel besmettingen zijn er, en waar?

Van in totaal negen mensen wordt gevreesd, vermoed of is met zekerheid gesteld dat zij de ernstige variant van het hantavirus, het Andesvirus, onder de leden hebben. Drie van hen zijn overleden, en zes van hen verblijven in zes verschillende ziekenhuizen, verspreid over twee continenten. Een Duitse vrouw die uit voorzorg in het ziekenhuis in Düsseldorf is opgenomen, was nauw verwant aan de Duitse man die op 2 mei overleed. Ze heeft geen klachten.

2Wat weten we over de herkomst van de besmettingen aan boord van het schip?

De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) vermoedt dat ten minste één van de opvarenden het virus op het Argentijnse vasteland heeft opgelopen door contact met een knaagdier via uitwerpselen of speeksel, en dit binnen het cruiseschip heeft overgedragen. Het Argentijnse ministerie van Volksgezondheid noteerde van januari tot april dit jaar in totaal 44 gevallen van het Andesvirus, de dodelijke, waarschijnlijk van mens-op-mens overdraagbare variant van het hantavirus. De drie mensen die aan het virus zijn overleden, het Nederlandse echtpaar en een Duitse man, hebben allen uitgebreid door Argentinië gereisd voordat ze op 1 april aan boord gingen van de Hondius. Het Argentijnse ministerie gaat nu in het zuiden van het land knaagdieren vangen om ze te kunnen onderzoeken.

Minder waarschijnlijk is dat er knaagdieren aan boord van de Hondius zijn gekomen en daar zelf het virus hebben verspreid. Verschillende (ex-)opvarenden hebben die theorie, die op sociale media veel werd gedeeld, de afgelopen dagen grotendeels ontkracht: het schip is volgens hen spic en span. Personeel en passagiers die eerder met de Hondius meevoeren hebben dat ook tegenover NRC bevestigd.

3In hoeverre is de verspreiding van het virus onder controle?

Op de Hondius zitten op dit moment geen mensen met symptomen van het hantavirus, zeggen de WHO en Oceanwide Expeditions, de rederij van het schip. Iedereen die nu nog aan boord is zal, na aankomst in Tenerife, op verschillende plekken in quarantaine gaan.

Maar de verschillende reisbewegingen die opvarenden hebben gemaakt voordat een Zuid-Afrikaans privéziekenhuis op 2 mei het hantavirus vaststelde bij een zieke opvarende, maakt het lastig te voorspellen in hoeverre het virus zich in de tussentijd heeft kunnen verspreiden.

Zo gingen op 24 april dertig mensen van het schip af op Sint-Helena, waarvandaan ze hun reis zelfstandig voortzetten. Onder hen was naast het Nederlandse echtpaar nog een Nederlander. En ook de Zwitserse man die met het Andesvirus in een ziekenhuis in Zürich ligt behoort tot die groep. Oceanwide Expeditions zegt contact te hebben gelegd met alle opvarenden die op 24 april van boord zijn gegaan. 

Maar er zijn nog meer tussenstops gemaakt, onder meer in Tristan da Cunha en Ascencion. Het in kaart te brengen van hoeveel en welke mensen daar van en aan boord zijn gegaan „blijkt een hele klus”, zegt een woordvoerder van de rederij. Hij vermoedt dat het om „zeer kleine aantallen” gaat, met name personeel. 

Ook weet Oceanwide Expeditions niet hoe de vrouw van de overleden Nederlander van Sint-Helena naar Johannesburg is gekomen. Ging dat via een commerciële vlucht? „Dat moet wel, maar we weten niet welke.”

De vlucht die de Friese vrouw (69) van Johannesburg naar Amsterdam nam was in elk geval wel commercieel. Aan boord van die KLM-vlucht zaten in totaal 388 mensen. De toestand van de Nederlandse vrouw verslechterde dusdanig dat ze voor vertrek al van boord is gehaald. Ze overleed vlak nadat ze weer uit het vliegtuig stapte. 

GGD Kennemerland heeft alle passagiers die tot twee rijen voor en achter de besmette vrouw hebben gezeten, daar persoonlijk van op de hoogte gesteld. Hen wordt gevraagd om dagelijks hun temperatuur op te meten en zich bij hun lokale GGD te melden als zij klachten krijgen. De andere passagiers ontvingen een algemeen bericht met de oproep zichzelf goed in de gaten te houden. Een van de stewardessen aan boord is inmiddels met klachten opgenomen in het AmsterdamUMC.

4Hoe vangen Nederlandse ziekenhuizen patiënten op?

De eerste patiënt werd woensdag opgevangen in het LUMC in Leiden. Later werden ook in het Nijmeegse RadboudUMC en in AmsterdamUMC een patiënt opgenomen. Die opvang wordt gecoördineerd door het RIVM, dat naar aanleiding van eerdere uitbraken van ebola, het lassavirus en het marburgvirus een platform heeft opgezet voor de uitbraak van ernstige infectieziekten. „Dit is de eerste keer dat we een patiënt met het Andesvirus opvangen, dus qua maatregelen hebben we een beetje moeten kijken op welke infectie dit virus het meeste lijkt”, zegt Karin Ellen Veldkamp, arts-microbioloog en hoofd van de afdeling infectiepreventie van het LUMC. „Dat deden we in overleg met Chili en Argentinië, die hier meer ervaring mee hebben.”

De maatregelen zijn vergelijkbaar met het mersvirus: de patiënten liggen in een isolatiekamer met onderdruk en een sluis. Het zorgpersoneel draagt FFP2-maskers, een beschermende bril voor de ogen, een schort met lange mouwen en handschoenen. 

Veldkamp zegt voorzichtig rekening te houden met de komst van meer patiënten in de komende dagen tot weken. „We proberen het een beetje te spreiden. De [beschermings]maatregelen zijn minder intensief dan bij bijvoorbeeld ebola, dus in principe kunnen alle academische ziekenhuizen deze mensen opvangen.”

5Ontstaat er een nieuwe pandemie?

Dat is onwaarschijnlijk, zegt hoogleraar en viroloog Chantal Reusken, verbonden aan het RIVM. Het Andesvirus gedraagt zich anders dan het coronavirus: het zit in de diepe luchtwegen en niet, zoals SARS-CoV-2, in de bovenste luchtwegen. Dat maakt dat het virus zich minder makkelijk door de lucht verspreidt, alleen met langdurig of nauw contact. „Vandaar dat een cruiseschip een situatie is waarin zoiets zou kunnen gebeuren”, zegt Reusken.

De grootste bekende uitbraak van het Andesvirus was tussen 2018 en 2019 in Argentinië. Toen raakten in één dorp in de provincie Chubut 34 mensen besmet, van wie er 11 overleden. „In die situatie hebben we gezien dat als je gelijk besmette patiënten en hun contacten in kaart brengt en de juiste isolatiemaatregelen invoert, het virus goed in te dammen is”, zegt Reusken. De huidige situatie is niet helemaal vergelijkbaar, omdat er nog meer mensen, verspreid over de wereld, mogelijk besmet rondlopen zonder dat zij dat weten. „Daarom wordt nu zo goed en snel mogelijk alles epidemiologisch uitgezocht en uitgevraagd bij iedereen die mogelijk in contact is geweest met mensen op het schip of in het vliegtuig.”

Tijdens de coronapandemie waren er bovendien zorgen dat dat virus steeds verder doormuteerde, waardoor een steeds gevaarlijkere variant ontstond. Die zorg is minder groot bij het Andesvirus, legt Reusken uit. „Van dit virus weten we dat het genetisch materiaal heel stabiel is. Als we de overdracht op de mens uit 1996 en uit 2018 met elkaar vergelijken, blijkt het genetisch materiaal van het virus nauwelijks veranderd.”