Strategische autonomie hoeft niet groen te zijn. Wordt de wereld meer als China, de kampioen van zowel duurzame energie als kolen?

We zijn kwetsbaar en we weten het. Daarachter komen is „een pijnlijk proces”, zei Europese Commissie-voorzitter Ursula von der Leyen deze week op een Europese top in Jerevan, Armenië. „Energie is altijd al een struikelblok geweest voor de Europese Unie. In de huidige crisis, het conflict in het Midden-Oosten, is het een wurggreep. Onze afhankelijkheden van geïmporteerde fossiele brandstoffen schaden ons concurrentievermogen.”

Dat is de dure les die Europa leert, nu oude bondgenootschappen uiteen dreigen te vallen en mondiale energiemarkten onder druk staan. In de twee maanden sinds de oorlog in het Midden-Oosten geeft de EU zeker 24 miljard euro extra uit aan de import van olie en gas. De hogere energieprijzen raken bedrijven en huishoudens dagelijks.

En dus klinkt in Brusselse vergaderzalen, net als in Den Haag, telkens dat ene streven: strategische autonomie. Naar die horizon wil Europa varen. Maar hoe ziet die autonomie er precies uit? En is strategische autonomie ook groen?

Minder of juist meer fossiel

Wereldleiders lijken twee antwoorden te hebben op de huidige energiecrisis. Aan de ene kant zijn er de voorstanders van snelle verduurzaming. Zij grijpen deze crisis aan om vaart te maken in de klimaattransitie. Neem de Spaanse premier Pedro Sanchéz. Onlangs sprak hij op een windconferentie over opeenvolgende energiecrises van de afgelopen decennia en de beperkte invloed van Europa daarop. „Eén buitenlandse leider beslist” en Europese landen voelen de consequenties. „Dit blijft zolang we afhankelijk zijn van fossiele brandstoffen”, stelde hij.

Een ander antwoord hoor je ook. Strategische autonomie is níét het stoppen met fossiele brandstoffen, zegt deze groep. Of in ieder geval niet zo snel. Bondskanselier Friedrich Merz stelde recent voor om de Duitse kolencentrales langer open te houden dan tot de geplande deadline van 2038. Steenkool is een van de vervuilendste energiebronnen.

Het is een reactie die wereldwijd meer tractie krijgt. Japan besloot het afschakelen van oude kolencentrales met een jaar uit te stellen. De Italiaanse regering van Giorgia Meloni maakte van de situatie gebruik om het sluiten van oude kolencentrales, een deadline die al eind vorig jaar afliep, met ruim een decennium te verplaatsen naar 2038. Ook verschillende Aziatische landen kijken naar kolen, zoals de Filipijnen en Zuid-Korea, nu de huidige energiecrisis hen relatief hard raakt.

Dezelfde discussie komt ook in Nederland op gang. CDA-leider Henri Bontenbal stelde vorige maand voor om de sluiting van kolencentrales in 2030 uit te stellen. Een besluit daarover is nog niet genomen, maar vooral rechtse partijen willen de kolencentrale achter de hand te houden.

Toename kolengebruik valt mee

Nu gas duur of schaars is, wereldwijd volop gebruikt voor de productie van elektriciteit, kijken landen dus naar alternatieven. Gaat de wereld China achterna, de kampioen in zowel duurzame energie als kolen? 

De comeback van kolen lijkt vooralsnog mee te vallen. In maart werd het tekort aan betaalbaar of beschikbaar gas opgevangen door een toename van elektriciteit uit hernieuwbare bronnen, en niet uit kolen. Dat blijkt uit een analyse van energiemarkten in onder andere de VS, China, EU en India door de denktank Centre for Research and Energy and Clean Air.

Kolen komen in een energiecrisis al snel langs als alternatief: een land kan dan op verschillende energiebronnen terugvallen en maakt zich minder afhankelijk van import van olie en gas. De effecten zijn alleen niet altijd blijvend. Na 2022, toen Europese aardgasprijzen piekten, leidde dat tot een tijdelijke piek in kolengebruik. Maar het dure gas maakte verduurzamen en energiebesparing ook relatief aantrekkelijk. Veel EU-landen zijn nu minder gevoelig voor hoge gasprijzen dan vier jaar geleden. In 2025 maakten Europese landen historisch weinig gebruik van kolen.

Links: grote spiegels van een zonne-energieproject bij Dunhuang Shouhang in China. Rechts: zonnepanelen in de Chinese provincie Jiangsu.

Ook nu verwachten analisten geen grote terugval naar steenkool. Uit een voorlopige analyse van aangekondigde regeringsplannen door de gespecialiseerde website Carbon Brief, op basis van onderzoek van denktank Ember naar 33 landen, blijkt dat elektriciteit uit kolen wereldwijd dit jaar in het uiterste geval met 1,8 procent zal toenemen. Met name China en de EU springen eruit in de verwachte toename van kolen.

De belangrijkste reden dat kolen wereldwijd geen enorme vlucht nemen, is dat landen hun kolencentrales al op volle capaciteit lieten draaien. Ook zijn er niet zomaar wereldwijd méér kolen beschikbaar. „Er zijn in maart niet meer kolenschepen gaan varen dan vorig jaar deze periode”, zegt Pieter Boot, onderzoeker bij de denktank Centre of International Energy Policy. China en India, de grootste kolenproducenten ter wereld, doen dat vooral voor de eigen markt, zegt Boot. De centrales zitten vast aan langetermijncontracten en kunnen de productie voor het buitenland niet zomaar opvoeren.

Kolen waren voor Europa vorig jaar duurder dan gas, blijkt uit onderzoek van Ember. Als de brandstofprijzen dit jaar hoog blijven, kan dat veranderen. Tegelijkertijd hebben sommige maatregelen, zoals die van de anti-groene Italiaanse regering, vooral een symbolisch karakter. Kolen maakt minder dan 1 procent uit van de Italiaanse elektriciteitsproductie.

Gasvelden heropenen?

De hoge olie- en gasprijzen door de oorlog in het Midden-Oosten treffen Nederland op een ongelukkig moment. 80 procent van ons energieverbruik komt uit het buitenland, zag het Planbureau voor de Leefomgeving vorig jaar. Het PBL noemde de Nederlandse energie-afhankelijkheid van het buitenland „historisch hoog.” Het stoppen van de eigen gasproductie in het Groningenveld speelt daar een grote rol in.

Investeringen in duurzame energie zouden er in 2030 toe moeten leiden dat Nederland weer dezelfde afhankelijkheid kent als vóór het sluiten van het Groningenveld, 70 procent, verwacht het PBL. Al moet het kabinet nog aan het werk: na 2030 stokt die afname van afhankelijkheid doordat de energietransitie vertraagt. „De Europese energie-afhankelijkheid is in twintig jaar nagenoeg hetzelfde gebleven”, zegt Boot. „Ook na de oorlog in Oekraïne.” Spanje en Oostenrijk springen er positief uit, door meer hernieuwbare energie-opwekking en besparing.

Lees ook

Door windturbines en zonnepanelen kan Spanje ‘opstaan tegen Trump’

In reactie op de oorlog in het Midden-Oosten gaan in Nederland stemmen op voor zowel het verduurzamen als het opschroeven van de eigen fossiele gaswinning. Een aantal (uiterst) rechtse partijen (JA21, PVV, Groep Markuszower, FVD) zouden graag zien dat het Groningenveld in noodsituaties kan worden gebruikt. Het kabinet houdt vooralsnog voet bij stuk en wil het Groningenveld definitief sluiten.

Wel bleek deze week dat het idee van meer fossiele winning breder in Europa leeft. De Noorse regering maakte woensdag bekend drie gasvelden te heropenen, die sinds 1998 gesloten waren, met als reden de „energiezekerheid” van Europa.

Tegelijkertijd blijft zon en wind een goedkope vorm van energie, die in Europa snel kan worden opgetuigd. Het idee is bovendien dat fossiele brandstoffen in de EU door CO₂-beprijzing steeds duurder wordt, zegt Ron Stoop, analist bij denktank The Hague Centre for Strategic Studies, al staat dat systeem onder druk. Toch is Stoop optimistisch over de toekomst van de energietransitie. „Consumenten (en bedrijven) denken met de portemonnee. Het duurzame aanbod zal meebewegen met de toename van de vraag.”

Lees ook

Gronings gas tóch een optie? In Bedum is niet ieders nee in beton gegoten. ‘Maar het levert heel veel onrust op’

Digitale kwetsbaarheid en ‘powerplay’

Ook de overstap naar hernieuwbare energiebronnen brengen uitdagingen met zich mee. Voor belangrijke grondstoffen in de energietransitie is Europa ronduit afhankelijk van China, zoals voor lithium en zeldzame aardmetalen. Europa moet voorbereid zijn op „powerplay” van monopolist China, dat de export kan beperken en zo onze energietransitie kan vertragen, stelden een groep deskundigen van energie, cyberveiligheid en defensie onlangs in een rapport van de publiek-private samenwerking Topsector Energie.

Lees ook

Europa is al jaren afhankelijk van Chinese zeldzame aardmetalen, en incasseert nu de klap

Een andere kwetsbaarheid is digitaal. „Europese landen importeren steeds meer duurzame technologieën uit China, zoals elektrische auto’s en onderdelen van zonnepanelen, die Chinese software bevatten”, zegt Stoop. „In theorie kunnen zij dan onze energievoorziening dan op afstand uitzetten of beïnvloeden. Daar moeten landen scherp op zijn.”

Om die afhankelijkheid van grondstoffen te verminderen pleiten de experts voor het aanleggen van strategische voorraden, recycling en een eigen chipindustrie.

Eén silver bullet voor onafhankelijkheid bestaat niet. De energietransitie zorgt ook voor nieuwe kwetsbaarheden, maar die zijn kleiner dan de bestaande, zeggen de experts. Olie en gas moet telkens worden aangevuld, terwijl grondstoffen en technologie langer mee gaan en op den duur kunnen worden hergebruikt.

In de praktijk kan het streven naar strategische autonomie groene ambities versterken, maar ook ermee schuren als kolen of gas een grotere rol krijgt. Het pleidooi van autonomie draait om éígen energie – en die kan groen, grijs of iets daar tussenin zijn.

Lees ook

Nederland kijkt of het strategische voorraden voor gas kan aanleggen. Dat is zo makkelijk nog niet