April is uitzonderlijk droog, en de bodem had al amper regen gehad om te herstellen

Al wekenlang valt er amper regen in Nederland en dat betekent volle terrassen, met stralend weer in de meivakantie en op Koningsdag. Maar het betekent ook bosbrandgevaar en dreigende maatregelen, zoals onttrekkingsverboden voor grondwater. De bodem snakt na een droog 2025 en een relatief zachte en droge winter naar hemelwater. Het is bovendien warm geweest, met bijvoorbeeld op 9 april een hitterecord voor die datum. Daarmee is ook de verdamping hard gegaan, wat het neerslagtekort verder doet toenemen.

1. Hoe droog is het?

April is gemiddeld de droogste maand van het jaar, maar deze april is uitzonderlijk met slechts enkele millimeters neerslag. Neerslagtekort ontstaat als er meer water verdampt dan neerslaat. Dat is in de zes maanden vanaf 1 april altijd zo, maar de mate waarin zich dit nu voordoet door het gebrek aan neerslag is extreem. Momenteel is het neerslagtekort in Nederland 62 millimeter, waarmee april 2026 gelijke tred houdt met de droogste aprilmaanden in de geschiedenis. In de komende vijftien dagen kan volgens de ‘droogste’ voorspellingen het tekort al boven de 100 millimeter komen, wat in een doorsnee jaar pas hoogzomer bereikt wordt. Het jaar met het grootste neerslagtekort was overigens 1976, toen dit in augustus opliep tot 370 millimeter.

Onderzoek van het KNMI toont dat in de periode 1994-2023 vaker dan in de periode 1965-1993 sprake was van een potentieel neerslagtekort vóór 1 april. „Met een hogere verdamping vroeger in het jaar, verschuift ook de kans op voorjaarsdroogte en kan het neerslagtekort verder oplopen”, stelde het Expertisenetwerk Zoetwater en Droogte in een rapport. Inmiddels monitort de KNMI ook jaarrond over het neerslagtekort.

2. Hoe ernstig is droogte zo vroeg in het jaar?

Dat ligt er uiteraard aan hoe dit zich de komende maanden ontwikkelt. Volgens klimaatwetenschapper Karin van der Wiel van het KNMI is bodemvocht met een paar flinke buien aangevuld, waarmee op het eerste gezicht de toplaag van de bodem hersteld lijkt. Tegelijkertijd is het dieperliggende grondwater op vrijwel alle plekken in Nederland, en met name in hoge zandgebieden (de Veluwe, delen van Noord-Brabant, de Achterhoek) nog lang niet hersteld van de droge zomer van vorig jaar. Het jaar 2025 was het droogste jaar sinds 2018.  

Op het Droogteportaal, een overzichtswebsite van verschillende betrokken partijen in het Nederlandse watersysteem waaronder de Unie van Waterschappen, kleuren grondwaterstandmetingen dan ook overal in Nederland geel tot oranje, wat duidt op droge tot zeer droge omstandigheden. Opgeteld kan dit allerlei gevolgen hebben voor de landbouw, waarbij agrariërs vanuit diepere lagen water moeten oppompen om hun akkers te irrigeren. Ook neemt verzilting toe bij kustgebieden.

3. Betekent zo’n droge voorjaarsmaand iets voor de rest van het jaar?

Een uitgedroogd oppervlak leidt tot extra hitte, aangezien vocht warmte absorbeert. „Vergelijk het met het strand, waarbij je meteen de hitte voelt als zand droog en mul is”, zegt Van der Wiel. Van een dergelijke wisselwerking is in Nederland volgens Van der Wiel nog geen sprake, aangezien de bodem hier niet uitgedroogd is.

Wel is de kans simpelweg groter op een droge zomer als gevolg van klimaatverandering. Een ander gevolg daarvan is de toegenomen frequentie van extreme regen: zeer grote hoeveelheden in korte tijd. De bodem is juist gebaat bij gelijkmatige neerslag, omdat bij overvloedige hoeveelheden neerslag het water direct via het oppervlaktewater wegvloeit.

4. In hoeverre is dit het nieuwe normaal?

Het KNMI hanteert verschillende scenario’s met betrekking tot klimaatverandering en droogte. In het ernstigste scenario wordt eind deze eeuw een 80 procent hoger gemiddelde neerslagtekort verwacht, zegt Van der Wiel. Dat zou het droogtejaar 2018, met een neerslagtekort van 300 millimeter, tot de norm maken. Het scenario waarin de doelstelling van het Parijs-akkoord uit 2015 gehaald wordt – maximaal 1,5 graad opwarming van de aarde – brengt een neerslagtekorttoename van 13 procent met zich mee. Het tussenscenario beschrijft eind van deze eeuw een neerslagtekort dat ongeveer 25 procent hoger ligt.

„Ook dat is substantieel”, zegt Van der Wiel. „We moeten er in Nederland aan wennen dat we ’s zomers een watertekortland zijn. Want tegelijkertijd vechten we ook tegen het water, het overstromingsrisico is niet weg.” In 2021 leidde de enorme neerslagpiek in de Ardennen, Noordrijn-Westfalen en Zuid-Limburg nog tot doden in Duitsland en België en grote wateroverlast in Valkenburg.  

5. Welke effecten van de aprildroogte zijn nu al merkbaar?

Voor agrariërs is het al jaren inspelen op de drogere omstandigheden die van invloed zijn op gewassenteelt. Zij moeten dieper gelegen grondwater en oppervlaktewater oppompen. Op dit moment gelden er nog geen onttrekkingsverboden als gevolg van de droogte in april, laat de Unie van Waterschappen weten.

Dergelijke maatregelen worden in voornamelijk het zuiden en zuidwesten van het land wel overwogen, zegt een woordvoerder. „Maar daarover is begin volgende week pas meer duidelijk en dit is ook afhankelijk van de situatie na dit weekend.” Zaterdag en zondag gaat het mogelijk regenen.

Het waterschap De Dommel in Zuidoost-Brabant, doorgaans het zwaarst afhankelijk van lokale neerslag door het gebrek aan aanvoer van rivierwater, heeft op 1 april nog besloten om bewatering van grasland, sportvelden en golfterreinen als gebruikelijk toe te staan nadat er in maart nog nét genoeg regen was gevallen. Wel geldt er in dit Brabantse waterschap zoals altijd vanaf 1 april een onttrekkingsverbod in grote delen kwetsbaar gebied.

De droogte maakt ook de natuur eerder dan in andere jaren vatbaar voor branden. Bij Oirschot in Noord-Brabant is nu een aantal dagen op rij de brandweer uitgerukt om heide en bosbranden te blussen. Een woordvoerder liet tegenover Omroep Brabant weten dat de brandweer uitgaat van brandstichting.