Bijles voor eindexamens is nuttig maar zou niet nodig hoeven zijn, zegt deze onderwijsexpert

1 uur geleden 1

In het kantoorgebouw van de Oxford Academy op een bedrijventerrein in Den Haag zijn met glazen wanden en deuren meerdere tussenruimtes gemaakt. Bijna overal zitten in het weekend leerlingen die klassikaal of een-op-een begeleiding krijgen van hun bijlesdocent. De 19-jarige Taha Erol bereidt zich voor op zijn havo-eindexamens. „Mijn woordenschat is niet zo goed, dus bijlessen voor de talen heb ik nodig. Wiskunde en natuurkunde ben ik op zich wel oké in, maar ik vind het gewoon fijner om daar extra hulp bij te krijgen.”

Erol heeft zichzelf ingeschreven voor extra lessen ter voorbereiding op zijn eindexamens. „Ik wil natuurlijk slagen, maar mijn ouders willen dat ook. Ik voel wel een beetje druk.”

Gürkan Sogut werkt dertien jaar als docent in het voortgezet onderwijs, waarvan acht jaar ook als bijlesdocent. Hij merkt bij veel leerlingen prestatiedruk. „Wij zien echte groei op de inschrijvingen in bijlessen en huiswerkbegeleiding, al vanaf de basisschool. Ouders willen er vroeg bij zijn, en hebben door drukke banen vaak geen tijd om extra onderwijsondersteuning te bieden die hun kinderen buiten school nodig hebben.”

In Nederland gaven huishoudens in 2022 zo’n 472 miljoen euro uit aan onderwijsondersteuning, zoals bijlessen en huiswerkbegeleiding, blijkt uit de recentste cijfers van het CBS. Die uitgaven waren in 1995 nog 26 miljoen euro.

„Leerlingen voelen de prestatiedruk ook vanuit school. Op het moment dat een leerling achterloopt, krijgt die snel te horen van een docent dat die extra begeleiding nodig heeft. Maar een docent met dertig leerlingen in een klas, kan extra ondersteuning vaak ook niet bieden”, zegt Sogut. „Ouders schakelen dan snel hulp in, want zij denken aan het ergste, dat hun kind niet zal slagen. En het kind kan zich daardoor heel zwak voelen of het gevoel krijgen dat die er niet bij hoort.”

Tegen de verwachtingen in

Volgens onderwijssocioloog Iliass El Hadioui wordt in Nederland al heel vroeg gekeken of een leerling goed in het onderwijssysteem past of dat die daar te veel van zou afwijken. Op momenten van overgang naar de volgende fase in de schooltijd, dus van basis- naar het voortgezet onderwijs en van het voortgezet onderwijs naar het hoger- of middelbaar beroepsonderwijs, ziet hij de prestatiedruk stijgen en daarmee neemt ook de vraag naar bijles toe.

Daarbij merken ouders op dat de onderwijskwaliteit verslechtert, stelt El Hadioui. Ze zien bijvoorbeeld dat het niet goed gaat met de basisvaardigheden van hun kinderen, zoals taal en rekenen, wat ook door de Onderwijsinspectie is bevestigd.

Zwarte zwanen scholen zijn scholen die er, tegen alle verwachtingen in, in slagen kinderen uit vaak kapitaalarme milieus een grote leerontwikkeling te gunnen

In zijn onlangs verschenen boek ‘Zwarte Zwanen Scholen: Ik, wij en de cultuur van hoge verwachtingen’ beschrijft El Hadioui hoe het onderwijs in Nederland op een andere manier georganiseerd kan worden, zodat het, in zijn visie, voor iedereen toegankelijk blijft. De onderwijssocioloog volgde in het kader van het programma De Transformatieve School zevenhonderd scholen in het primair- en voortgezet onderwijs, en op het mbo, en observeerde meer dan twintigduizend lessen. Ook in de NRC Vandaag podcast vertelde hij erover.

„’Zwarte zwanen scholen’ zijn scholen die er, tegen alle verwachtingen in, in slagen kinderen uit vaak kapitaalarme milieus een grote leerontwikkeling te gunnen”, legt hij uit. In de meeste gevallen gaat het om scholen die weinig financiering hebben en vaak om een schoolpopulatie van leerlingen met een migratieachtergrond. Het zijn scholen die positief afwijken van de meerderheid.

Deze zwarte zwanen scholen richten zich op een combinatie tussen schoolprestaties en het ontwikkelen van de persoonlijkheid en sociale vaardigheden van hun leerlingen. Ze nemen daarmee de druk weg om de hoogste schoolprestaties te behalen. „Het is geen keuze tussen hoge cijfers halen of aan sociale vaardigheden en interesses werken, maar allebei”, zegt El Hadioui.

Dit doet het onderwijspersoneel samen in professionele hechte teams, waardoor de verantwoordelijkheid niet alleen op individuele docenten wordt gelegd, maar op de school als collectief. Zo worden leerlingen voorzien in al hun onderwijsbehoeften door het collectief, waardoor bijles na schooltijd geen noodzaak wordt, meent hij.

Meer zelfvertrouwen

Toch zien leerlingen als Taha Erol de waarde van bijles. Hij zegt: „Ik krijg hier echt de hulp en uitleg die ik nodig heb. Op school krijg ik dat minder, omdat docenten niet alle tijd voor je hebben.”

Het beeld is inderdaad genuanceerd, licht Iliass El Hadioui toe. „Het is goed dat individuele leerlingen om specifieke redenen soms privé-onderwijs of bijles volgen. Maar het probleem ontstaat wanneer bijles een standaardreflex wordt.” Als voorbeeld noemt hij een school waar alle leerlingen uit 4-havoklassen bijles krijgen buiten schooltijd. „Het risico daarvan is dat docenten op school moeten concurreren met bijlesdocenten om de aandacht van hun leerlingen erbij te houden. Zo kunnen docenten het gevoel krijgen dat zij er alleen voor staan, wat ook invloed heeft op de onderwijskwaliteit die op school wordt geboden.”

Daarom ziet de onderwijssocioloog meer kansen in het verbeteren van de onderwijskwaliteit door de ondersteuning op scholen te bieden. „Er wordt sinds 2024 al ruim 50 miljard euro door de overheid geïnvesteerd in het onderwijs”, zegt El Hadioui. „Dat is voldoende om ervoor te zorgen dat alle leerlingen in Nederland kwalitatief goed onderwijs kunnen genieten op school, zonder te moeten uitwijken naar allerlei private alternatieven.”