Cruciale Atlantische oceaanstroming wankelt toch: ineenstorting waarschijnlijk dichterbij dan gedacht

De oceaanstroming die Europa zijn milde klimaat bezorgt, is waarschijnlijk toch veel kwetsbaarder dan gedacht. Nieuw klimaatonderzoek wijst erop dat de kans op een instorting van de zogeheten AMOC veel groter is dan waar wetenschappers tot nu toe rekening mee hielden. De gevolgen kunnen ontwrichtend zijn voor Europa, Afrika en Amerika.

De AMOC (Atlantische Meridionale Omwentelingscirculatie) is een cruciaal onderdeel van het klimaatsysteem op aarde. Deze transportband voert warm water van de tropen naar het noorden, waar het afkoelt en weer de diepte in zinkt. Maar de motor hapert. Klimaatmodellen gaven tot nu toe een breed scala aan toekomstscenario’s: van nauwelijks verdere verzwakking tot een dramatische afname van zo’n 65 procent tegen het einde van deze eeuw.

In de nieuwe studie zijn de modellen getoetst aan echte oceaanmetingen en dat maakt korte metten met die onzekerheid. Het team concludeert dat een vertraging van 42 tot 58 procent in 2100 het meest realistisch is. En dat is gevaarlijk dicht bij een volledige stilstand. “Wat we zien, is dat de AMOC sterker zal afnemen dan het gemiddelde van alle modellen voorspelt”, zegt onderzoeker Valentin Portmann van de Universiteit Bordeaux. “Dat betekent dat we dichter bij een kantelpunt zitten dan we dachten.”

Heftige gevolgen

Als de AMOC instort, zijn de gevolgen wereldwijd voelbaar. West-Europa krijgt dan te maken met extreem koude winters en droge zomers. Tegelijkertijd verschuift de tropische regenzone, met grote risico’s voor landbouwgebieden waar miljoenen mensen van afhankelijk zijn. En alsof dat nog niet genoeg is: de zeespiegel langs de Atlantische kusten zal zonder AMOC zo’n 50 tot 100 centimeter extra stijgen. Klimaatonderzoeker Stefan Rahmstorf vreest het ergste. “Deze studie is belangrijk en zeer verontrustend”, zegt hij in Britse krant The Guardian. “De zogenoemde pessimistische modellen blijken helaas de meest realistische, omdat ze het beste overeenkomen met de waarnemingen.”

De AMOC staat nu op zijn zwakste punt in 1600 jaar. In 2021 zijn al waarschuwingssignalen gezien waaruit we kunnen opmaken dat het systeem een kantelpunt nadert, waarop de ineenstorting van de warme golfstroom onomkeerbaar wordt. “Ik vrees dat we dat omslagpunt mogelijk al halverwege deze eeuw passeren. En dat is dichterbij dan ons lief is”, aldus Rahmstorf. “Zelfs toen we dachten dat de kans op instorting maar 5 procent was, vonden we dat al te hoog. Nu lijkt die kans boven de 50 procent te liggen. De meest dramatische klimaatveranderingen van de afgelopen 100.000 jaar vonden plaats toen de AMOC van toestand veranderde.”

Waarom de oceaanstroming vertraagt

De oorzaak van de AMOC-vertraging moeten we zoeken in het noordpoolgebied, dat in razend tempo opwarmt. Daardoor koelt oceaanwater minder snel af en warm water zinkt nu eenmaal minder makkelijk naar diepere lagen. Tegelijkertijd regent het nu meer in de poolcirkel. De extra regenval maakt het oceaanoppervlak minder zout en dus minder zwaar, wat het zinkproces verder vertraagt. Dit alles zet een vicieuze cirkel in gang: hoe minder water zinkt, hoe zwakker de stroming wordt en hoe sneller die verder afremt.

De studie, die deze week in Science verscheen, gebruikte een relatief nieuwe analysemethode om de meest betrouwbare modellen eruit te filteren. Op deze manier doemt er een veel scherper beeld op van de toekomst. En dan is er nog niet eens rekening gehouden met smeltwater van de Groenlandse ijskap, dat de oceaan nog zoeter maakt en de stroming extra afremt. “Dat is een factor die ervoor zorgt dat de realiteit waarschijnlijk nog erger is dan we nu berekenen”, aldus Rahmstorf.

We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Komt het toch nog goed met de AMOC? Antarctisch smeltwater zou oceaanstroming kunnen stabiliseren en Door deze onverwachte oorzaak neemt de CO2-opname van de Zuidelijke Oceaan af. Of lees dit artikel: Reëel risico: tropische regenwouden drogen razendsnel op als AMOC gaat haperen.

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast: