De overleden Body Worlds-oprichter Gunther von Hagens (81) wilde zelf ook worden tentoongesteld

Simon Andrew en zijn collega’s bij de Amsterdamse permanente expositie van Body Worlds hebben het maandagmiddag achter de balie aan het Damrak ook net gelezen: Gunther von Hagens, oprichter van de wereldberoemde én controversiële anatomietentoonstelling, is afgelopen vrijdag op 81-jarige leeftijd overleden aan de gevolgen van een hersenbloeding. Dat heeft zijn familie maandag bekendgemaakt.

Andrew (49) is nu twee jaar publieksmedewerker bij de tentoonstelling. ‘Sommige mensen vinden het eng, maar ik vind het fantastisch.’ Hij is vooral enthousiast over een in tweeën gekliefd hoofd, in de eerste zaal van de expositie. „Je kunt alles zien”, zegt hij, terwijl hij met zijn handen de lucht voor hem uit elkaar duwt. „De schedel, de hersenen.”

Alles laten zien van het menselijk lichaam, daar was het Von Hagens met de Body Worlds-tentoonstellingen om te doen. Hij werd in 1945 in Polen geboren, groeide op in Oost-Duitsland en bracht na de Praagse Lente ruim een jaar door in politieke gevangenschap. Nadat de West-Duitse regering hem in 1970 had vrijgekocht, studeerde hij geneeskunde in Lübeck en Heidelberg. In het bericht schrijft zijn familie dat het zijn missie was om ‘de complexiteit, kwetsbaarheid en schoonheid van het menselijk lichaam’ toegankelijk te maken voor een breed publiek.

De tentoonstellingen bestaan met name uit lichamen die van hun huid zijn ontdaan, waardoor je de spieren, pezen, botten en organen kunt zien. Bezoekers in Amsterdam kunnen daarnaast onder meer een volledig zenuwstelsel, een kluwen bloedvaten, een grijsgekleurd stel rokerslongen en een in plakjes gesneden penis bestuderen. En dus het gehalveerde hoofd, dat iets weg heeft van een terrine.

Plastinatie

Dat de specimens op deze manier kunnen worden tentoongesteld, is te danken aan een techniek die Von Hagens in 1977 ontwikkelde: plastinatie. Vloeistoffen en vet worden uit een lichaam onttrokken en vervangen door kunststoffen. Eenmaal uitgehard blijft er een stevig preparaat over, dat geurloos is en praktisch niet kan vergaan.

Tegenwoordig is plastinatie een bekende conserveringsmethode. Maar lange tijd werd Von Hagens niet serieus genomen. Bij gebrek aan een lab experimenteerde hij in zijn woonhuis in Heidelberg, vertelt de welkomstvideo van Body Worlds Amsterdam. Archiefbeelden tonen een jonge versie van de anatoom, toen al met de kenmerkende zwarte hoed, die een lijkzak in een klein aanhangwagentje achter zijn auto laadt.

Plastinatie nam Von Hagens’ leven dusdanig over, dat het anatomisch instituut waar hij werkte hem tijdelijk wegstuurde. „Hij verwaarloosde zijn jonge familie, stopte al zijn geld in het onderzoek en sloot omvangrijke leningen af om nieuwe zaagmachines en polymeren te kopen”, vertelt een oud-collega in de video. „Hij was compleet geobsedeerd. Das war sein Ding.”

58 miljoen bezoekers

Het ploeteren werd beloond. Von Hagens mocht terugkomen bij het anatomisch instituut en legde zich toe op het perfectioneren van de techniek. In 2018 memoreerde hij dat hij daarmee in eerste instantie wilde bijdragen aan het verbeteren van medisch onderwijs. „Maar de enorme interesse van leken inspireerde me om publieke tentoonstellingen in te richten.”

De eerste Body Worlds-tentoonstelling opende in 1995 in Japan. Sindsdien reisden exposities met verschillende thema’s over de hele wereld. In Amsterdam, San José, Berlijn en Heidelberg zijn permanente tentoonstellingen. Ook het plastinatie-instituut in Guben is open voor publiek. Volgens de organisatie trok Body Worlds opgeteld meer dan 58 miljoen bezoekers en hebben 21.000 mensen laten weten na hun dood hun lichaam te willen doneren voor plastinatie.

In de Body Worlds-exposities worden geprepareerde lichamen in uiteenlopende houdingen tentoongesteld. Critici vinden dat Von Hagens daarmee doden uitbuitte voor commercieel gewin.

Foto Johannes Eisele/AFP

Onethische freakshow

Vanaf het begin had de anatomieshow ook felle tegenstanders. Critici noemden Body Worlds onethisch, een freakshow, en vonden dat Von Hagens dode lichamen gebruikte voor commercieel gewin. Ook over de herkomst van de menselijke resten was veel te doen. In 2004 werd Von Hagens gedwongen om zeven lichamen terug te sturen naar China, nadat gebleken was dat het mogelijk om geëxecuteerde gevangenen ging.

Eerder onderschepte de douane ook al eens 56 lichamen die vanuit Rusland naar Von Hagens waren gestuurd. Die bleken afkomstig van een lijkschouwer die eerder was veroordeeld voor de illegale verkoop van lichamen van daklozen, gevangenen en patiënten die in het ziekenhuis waren overleden. Von Hagens bleef altijd volhouden zijn resten uitsluitend via legitieme kanalen te krijgen, zoals vrijwillige donatie. Hij werd nooit veroordeeld.

Andere kritiek richt zich op de manier waarop de lichamen tentoongesteld worden. Plastinatie maakt het mogelijk om lichamen in elke gewenste houding te preserveren. Daar maakt Body Worlds flink gebruik van. In Amsterdam speelt een gevild lichaam saxofoon en zitten drie dode mannen in verschillende staten van ontleding aan een pokertafel te kaarten. Volgens Body Worlds zijn de posities gekozen om ‘de anatomie van het menselijk lichaam nog beter te laten zien en naar voren te laten komen’. Maar met name vrouwenlichamen worden niet zozeer in atletische, als wel suggestieve poses tentoongesteld – bijvoorbeeld wijdbeens op een schommel.

Acht jaar geleden zei Von Hagens al na zijn dood zelf ook geplastineerd te willen worden. ”Ik kan me voorstellen dat mijn geplastineerde lichaam in een verwelkomende pose bij de ingang van een expositie staat, of in plakken wordt gesneden en verdeeld wordt over de verschillende locaties”, fantaseerde hij.

Body Worlds-medewerker Simon Andrew wil best een stukje Von Hagens in Amsterdam. „Hij zou hier zeker welkom zijn.”