De Wikipedianen blijven pagina’s tikken in weerwil van AI, het verloederen van de feitelijkheid en baldadige scholieren

1 uur geleden 1

Ergernis is één van de drijfveren voor het schrijven van Wikipedia-pagina’s, zegt Renate Oude Nijeweme (42). Zeven jaar geleden was ze één van de eersten die schreef aan een pagina over mansplaining, het „door een man op neerbuigende, bevoogdende manier uitleggen van zaken aan een vrouw”.

In de binnenstad van Utrecht zit Oude Nijeweme op het kantoor van Wikimedia Nederland, de Nederlandse tak van internetencyclopedie Wikipedia. Regelmatig organiseert de vereniging schrijfbijeenkomsten voor zowel beginnende als ervaren ‘Wikipedianen’, zoals de vrijwilligers zichzelf noemen.

Vandaag is zo’n schrijfdag en NRC kijkt een paar uur mee.

Wikipedia bevat schier oneindig veel gegevens, allemaal geproduceerd door echte mensen, van vlees en bloed. En dat is uniek in een tijd waarin AI en sociale media steeds vaker de regie hebben over onze informatie, vindt Cristina Fodor, directeur van Wikimedia Nederland. Buiten is het dertig graden, binnen sleutelen zo’n twintig vrijwilligers – in de airco – aan Wikipedia-lemma’s.

Wikipedia-bezoekers kunnen de discussies van bewerkers achter de pagina’s volgen, hun motieven en bronkeuze inzien

Niet iedereen woont om de hoek. Oude Nijeweme komt uit Twente, een andere vrijwilliger uit de Achterhoek. Vier uur lang werken ze zij aan zij aan nieuwe en bestaande pagina’s. „Sst”, maant iemand.

Normaal gesproken werkt het overgrote deel van de Wikipedianen vanuit huis. „Voor beginners is het soms intimiderend om zelfstandig een pagina te beginnen”, vertelt Fodor. De bewerkers noemen elkaar bij hun gebruikersnaam. „Hey, Ciell”, zegt Oude Nijeweme tegen een collega. Sommigen hechten veel waarde aan hun privacy.

Bij de encyclopedie is de totstandkoming van pagina’s transparant. Wikipedia-bezoekers kunnen de discussies van bewerkers achter de pagina’s volgen, hun motieven en bronkeuze inzien. De vrijwilligers, of ze nu de voorkeur geven aan linkse of rechtse mediabronnen, voeren geen ideologische strijd, maar zoeken samen naar de feiten.

Meer dan 80 procent is man

Oude Nijeweme is vrijwilliger sinds 2019. Op haar laptop staat een tabblad open met een kladversie van een nieuwe pagina. Ze schrijft over ‘genderspectrum’. Meestal hebben de schrijfdagen een thema, dat bepaald wordt aan de hand van samenwerkingen met organisaties. Vandaag is het WikiVrijdag, een maandelijkse themabijeenkomst. Die wordt sinds 2017 georganiseerd met Atria – kennisinstituut voor emancipatie en vrouwengeschiedenis – en IHLIA LGBTI Heritage, het grootste Lhbtqi+-archief van Europa. Met als doel kennis over lhbtqi+ en gender op Wikipedia te vergroten.

Maar dat is niet het enige streven. Met de bijeenkomst wil Wikipedia ook meer vrouwen werven om betere informatie over vrouwen en vrouwengeschiedenis beschikbaar te maken. Meer dan 80 procent van de vrijwilligers is namelijk man, zo bleek vorig jaar uit eigen onderzoek van Wikipedia.

Een van de verklaringen is dat mannen meer vrije tijd hebben, aldus Fodor. Vrouwen spenderen meer tijd aan opvoeden en huishouden. „Wikipedia is daarmee een vergrootglas van maatschappelijke problemen”, zegt Fodor. De site is rijkelijk bedropen met lemma’s over mannelijke vechtsporters, auto’s, voetballers en darters. Maar van de genderkloof is volgens de vrijwilligers op de schrijfbijeenkomsten niets te merken. Zo ook vandaag in Utrecht: evenveel vrouwen als mannen zitten noest te tikken.

De nieuwe pagina die ‘genderspectrum’ beschrijft („het concept dat gender niet binair is, maar een breed en gevarieerd geheel aan identiteiten”) wordt na de bijeenkomst gepubliceerd. Het schrijfproces van Oude Nijeweme is onder haar gebruikersnaam Mx Lucy, onder het kopje ‘geschiedenis’ en ‘overleg’ te zien. Een paar dagen later heeft Mx Lucy, na enige discussie, nog een aantal wijzigingen aangebracht.

Correcte bronnen

Wikipediaan Jan Ainali (49) leert vrijwilligers op de schrijfmiddag werken met „de ruggengraat van Wikipedia”: Wikidata. Die kennisbank bevat gestructureerde data „nog droger” dan de informatie op Wikipedia, vertelt hij. Hij scrolt door statistieken over Nederlandse straatnamen, slechts één blijkt vernoemd naar een transman.

Twintig jaar geleden liep Ainali in Zweden, waar hij is geboren, iedere dag langs een kerk naar de bushalte. De Wikipedia-pagina van de kerk had geen afbeelding. „Dus ik maakte een foto”, zegt Ainali. Een afbeelding op de encyclopedie plaatsen, voelde laagdrempelig. „Ik vond het nog te eng om te schrijven en de correcte bronnen te vinden.”

In Nederland worden volgens de vrijwilligers de ernstigste ‘pagina-aanvallen’ gepleegd door scholieren

En de correcte bronnen gebruiken, dat is cruciaal. Als een bewerker bijvoorbeeld over Democraten schrijft en verwijst naar de Amerikaanse rechtse nieuwszender Fox News, ligt onjuiste informatie op de loer. Vrijwilligers verwijderen gekleurde bronnen direct en wachten tot de pagina met betrouwbare bronnen wordt onderbouwd.

„Over het algemeen is uit de bronnen van bewerkers hun politieke voorkeur af te leiden”, zegt Ainali. Voor de meeste taalversies van Wikipedia geldt het beleid ‘belangenverstrengelingen’. Daarmee kan Wikipedia beargumenteren dat een bewerker meer betrokken is bij een onderwerp dan een gemiddelde bewerker. „Zo zien we dat iemand meer geeft om een specifieke pagina dan de kwaliteit van Wikipedia.”

Servië

Ter illustratie van die politieke inmening: in maart kreeg de regerende partij in Servië een wereldwijde ban opgelegd door de Wikimedia Foundation. Afgelopen twee jaar wordt in Servië gedemonstreerd tegen corruptie en uitholling van de rechtsstaat onder de regering van de Servische Progressieve Partij (SNS).

De SNS en andere rechtse partijen en hun aanhangers beschreven de protesten op de Wikipedia-pagina onder meer als „een poging tot een kleurenrevolutie”. SNS impliceerde dat het een door het Westen gefinancierde en gecoördineerde poging tot regimewisseling betrof. Zo bleek uit een vorig jaar gepubliceerd onderzoek van Radar, een Servisch magazine.

In Nederland worden volgens de vrijwilligers overigens de ernstigste ‘pagina-aanvallen’ gepleegd door scholieren. Die voegen bijvoorbeeld onwaarheden toe aan pagina’s over memes als Skibidi Toilet. Of vrijwilligers moeten pagina’s verwijderen die speciaal worden aangemaakt voor huwelijksaanzoeken.

Mens of robot

Meta, het moederbedrijf van Facebook en Instagram, heeft factcheckers wegbezuinigd. „Het credo van topman Mark Zuckerberg is: move fast and break things”, zegt Fodor. En daarmee is het maken van fouten, zo goed als onvermijdelijk. Volgens haar geldt bij Wikipedia juist het tegenovergestelde: een langzaam tempo en goed onderbouwen. En transparantie boven alles.

Wikipedia is een van de weinige plekken online waar bezoekers zonder tegenprestatie kunnen komen: geen trackers, advertenties of artikelen achter betaalmuren. Fodor: „Alles is toegankelijk zonder dat je data worden gebruikt.”

Voor AI was Wikipedia de aangewezen manier voor scholieren om snel aan informatie te komen – de site stond altijd bovenaan de Google-zoekresultaten. Maar nu verschijnt als eerste een AI-antwoord, gegenereerd door de chatbot AI Gemini. Volgens Fodor is dat een bedreiging voor Wikipedia. „Het gaat ten koste van nieuwe bezoekers die potentieel nieuwe bewerkers worden”, zegt de directeur.

Intussen gebruiken AI-bedrijven Wikipedia om hun modellen te trainen. Chatbots antwoorden vaak met informatie van Wikipedia. Het zit Fodor dwars dat haar vrijwilligers zich in het zweet werken voor de grote techbedrijven. Fodor: „Techreuzen worden door het werk van onze vrijwilligers alsmaar rijker en rijker.”

Wikipedia-pagina’s met voetnoten naar artikelen geschreven door AI worden meestal handmatig verwijderd. Ze kunnen worden herkend aan de URL’s [webadressen] die een AI-systeem zelf heeft verzonnen. En als wordt vermoed dat een persoon of groep een pagina aanvalt, kunnen checkusers – vrijwilligers met de meeste bevoegdheden – dat achterhalen. „Zo kan een checkuser aan de gebruikte browser of het IP-adres zien of meerdere accounts werden gebruikt om een pagina te manipuleren”, legt Ainali uit.

Maandelijks plaatsen zo’n negenduizend personen een bewerking op de Nederlandstalige Wikipedia, blijkt uit statistieken van Wikimedia. Dit kan variëren van een komma toevoegen, tot een foto uploaden of een fors lemma schrijven. Dat alles handmatig: zelfs de uitspraken in het WikiWoordenboek worden door echte mensen ingesproken. Zo heeft één vrijwilliger een half miljoen woorden ingesproken.

Met de opkomst van AI vervaagde de grens tussen feit, fantasie en misinformatie. Bijkomstig wantrouwen motiveert om aan Wikipedia bij te dragen, zegt Fodor. In 2025 kreeg Wikimedia Nederland 80.000 euro aan donaties. Zo’n vier jaar geleden ongeveer 50.000 euro.

Pornstar martini

Op het kantoor in Utrecht zit 1Veertje, de gebruikersnaam van Vera de Kok (37), tussen twee andere Wikipedianen in. Ze gaat op in haar uitleg aan de vrijwilligers. De Kok heeft sinds 2010 zo’n negentigduizend mediabestanden geüpload op Wikimedia, waarvan bijna achtduizend zelfgemaakt. Beeldmateriaal maken en verzamelen benadert ze als data-uitwerking. „Ik heb een achtergrond als techneut”, zegt De Kok.

De Kok fotografeert monumentaal erfgoed, willekeurige objecten en maakt portretfoto’s. Op Wikipedia miste bijvoorbeeld een foto van de alcoholvrije versie van de cocktail Pornstar Martini. Ze maakte een foto van twee glazen. En ook een foto bij de term ‘defecte pixel’. „Ik heb een foto genomen met de beschadigde lichtsensor op mijn Nokia.” De foto is een wazige afbeelding van huizen met een zwart vlekje.

De Kok pakt haar tablet en laat op Google Maps het waddeneiland Terschelling zien. Op de kaart heeft ze tientallen locaties gemarkeerd die al een Wikipedia-pagina hebben, maar een foto ontberen. „Zo kan ik inventariseren waar ik of iemand anders nog een foto van moet maken.”