Essays, opiniestukken, recensies – iedereen vindt iets van ‘The Odyssey’

1 dag geleden 2

Eens in de twee jaar verandert een blockbuster in een culturele grondwatermeting, waaraan de staat van de samenleving afgelezen kan worden. Vorig jaar was het One Battle After Another, het jaar daarvoor Halina Reijns Babygirl; alleen al op de opiniepagina’s van NRC zag men daarin een icoon van feminisme, misogynie, erotiek én kuisheid.

Opiniemakers zoeken een raket om mee op te stijgen. En dit jaar kun je met The Odyssey naar de sterren. Gebaseerd op een ‘fundamentele tekst van de Westerse literatuur’, vertelt The Odyssey een verhaal dat elke opiniemaker met grootse, maatschappelijke claims graag in zijn kamp wil trekken. En dan legde Nolan ook nog een doosje lucifers op het kruitvat: hij vermaakte de Odyssee tot een verhaal over het heden.

Mythische helden schelden met ‘fuck’, niemand is aardig tegen migranten. Hoe modern wil je het hebben?

In Nolans Odyssee krijgt de bronstijd een zedenval van Trumpiaanse proporties te verduren. Ooit schiep ‘Zeus’ Wet’ van gastvrijheid en naastenliefde orde. Maar in Troje breekt Odysseus die wet, met chaos en genocide ten gevolg. Overal wordt geknipoogd naar de hedendaagse kijker. Zo vindt de Trojaanse oorlog voornamelijk plaats om handelsroutes veilig te stellen. Mythische helden schelden met „fuck”, niemand is aardig tegen migranten. Hoe modern wil je het hebben?

Eén metafoor is dus in opiniestukken in alle kranten te lezen: The Odyssey is Christopher Nolans Trojaanse Paard. Maar wat zit er ín dat paard?

#1: De anti-woke-lezing

Vóór de release maakte miljardair Elon Musk het maandenlang tot zijn missie om The Odyssey te verwoesten. Nolan, aldus Musk, „piste op Homerus’ graf” door kleurenblind te casten: een zwarte vrouw speelt Helena, ‘het gezicht dat duizend schepen deed uitvaren’. Diversiteitswaanzin, volgens Musk, afgedwongen door nieuwe inclusieregels bij de Oscars. „Nolan ontheiligde” de Odyssee „om kans te maken op een Oscar”, zei Musk op X.

Entertainmentvakblad Variety verklaarde dat onzin. De nieuwe Oscar-regels zouden zo streng niet zijn; élke film die de afgelopen 100 jaar genomineerd werd voor de Oscar voor beste film zou namelijk ‘divers genoeg’ zijn. Voor Musk deert het niet. Hij zint al op alternatieve verfilmingen van De Odyssee. Eén door zijn AI Grok (in het oud-Grieks), een ander door regisseur Mel Gibson, de rabiate aanvalshond van rechts Hollywood.

#2: De morele lezing

„Musk begrijpt deze film niet”, schrijft opiniemaker Ezra Klein op zijn beurt in The New York Times. „Maar deze film begrijpt Musk wel.” In Kleins interpretatie is The Odyssey een antidotum voor een nieuwrechtse cultuur die ontstaan is in de VS. Een wereld gekenmerkt door MAGA-machtsdarwinisme, waarin de sterkste regeert en zorg voor naasten „suïcidale empathie” genoemd wordt. Nolans „beste truc” is dat hij het „joods-christelijke idee” van naastenliefde afstoft en presenteert als nieuw.

Daar kunnen we wat van leren, vindt ook kunstenaar Joseph Earp, in The Guardian. Nolan roept op tot beleefdheid, „een vanzelfsprekende zorgzaamheid die zegt: de ander is geen demon, maar mogelijk een God in vermomming.” Earp ziet dat Odysseus met de truc van het Trojaans paard „’s werelds eerste leugen” vertelt. Daarmee introduceert hij „onbeleefdheid”: een langzame vertering van het sociale weefsel die ook onze tijd teistert.

#3: De geopolitieke lezing

Dat beschavingsverval zie je terug in de oorlog in Gaza, liegende politici, ICE-raids, marteling in Guantanamo Bay, milieuvervuiling en AI – allemaal gebeurtenissen die opiniemakers terugvinden in The Odyssey.

Historicus Brett Deveraux bespreekt in Foreign Policy het beschavingsverval dat optrad in de bronstijd (2000-800 v.Chr.), en de interpretatie daarvan in The Odyssey. Hij schrijft een conservatieve, „Edmund Burke-achtige” theorie toe aan Christopher Nolans Odyssee: „Welke structurele problemen een maatschappij ook heeft, een catastrofale instorting komt niet van die problemen, maar van de schendingen van langdurige gedragsnormen.”

The Guardian-columnist Jamil Smith zag een soortgelijke waarschuwing in de film. Smith betoogt dat Odysseus’ koninkrijk ineen kruimelt omdat hij zijn eigen normen schendt in Troje. De les is: als je machtige leiders beloont voor hun minachting van internationale regels (lees: Trump), is het eindpunt beschavingsverval in eigen land.

Er is ook geopolitieke kritiek op The Odyssey. Nolan filmde enkele scènes dichtbij de stad Dakhla, in de Westelijke Sahara: een gebied dat door Marokko geannexeerd is. Oorspronkelijke bewoners, de Sahrawi, zien de film als legitimatie van de Marokkaanse bezetting, schreef kunstenaar Mohamed Sleiman Labat in The Guardian.

#4: De Chinese lezing

Ook buiten de Westerse wereld ziet men beschavingsverval in The Odyssey. In een interview met Christopher Nolan begon de Chinese politiek filosoof Zhong Shu over de val van het Westen – niet toevallig onderdeel van de Chinese staatsideologie.

Homerus zou zijn heldendicht geschreven hebben in een bloeiende cultuur, stelde ze, Nolan in een verwelkende. „Als Homerus een bard van een opkomende beschaving was, bent u dan een bard voor een beschaving in de avondstond?” Nolan gaf toe dat er wel iets van Oppenheimer – zijn vorige film over het einde van álle beschavingen – zat in The Odyssey.

#5: De feministische lezing

Nolan ziet vrouwen het liefst huilend of dood – want niks motiveert een man zo als een overleden liefde.

Nolans films worden al jaren bekritiseerd om hun vlakke vrouwelijke personages. In The Odyssey poogde hij de vrouwen zeggenschap te geven over hun lot. Zo straft tovenares Circe de mannen van Odysseus voor hun oorlogsmisdaden (waaronder seksueel geweld). En wacht Penelope niet passief op de terugkeer van haar Odysseus, maar speelt ze een politiek spel. Ondertussen lamenteert ze over de automatische macht die haar zoon krijgt in Ithaca, alleen omdat hij een man is.

Maar is het genoeg? Classicus Allison Glazebrook schrijft in The Conversation dat Nolans vrouwen alsnog eenzijdige rollen spelen: vrouw, moeder, koningin, slachtoffer. Door de vrouwen dienend te maken aan een anti-oorlogsverhaal „zet Nolan een lange traditie voort waarin de verhalen van vrouwen worden toegeëigend en verteld vanuit het perspectief van een man.”

Ook recensent Catherine Shoard schrijft in The Guardian – hofleverancier van Odyssey-meningen – dat Nolans aanpassingen bedoeld zijn om van Odysseus „een feminist” te maken, niet om de vrouwen meer diepgang te geven. „De veranderingen maken de vrouwen óf saaier, óf gekker”, schrijft ze.

Met name de rol van Helena, gespeeld door Lupita Nyong’o, krijgt kritiek. De rol van Helena is vlak en dienend. De casting van Nyong’o is ‘symboolpolitiek’, schrijft criticus Stephanie Zacharek in Time.

#6: De extreemrechtse lezing

De populaire extreemrechtse internetpersoonlijkheid Bronze Age Pervert, gevolgd door JD Vance, noemt The Odyssey „een mislukking” die reflectie „onwaardig” is. Toch schreef hij er een essay van zesduizend woorden over.

Hij doet de castingkritiek van Elon Musk en opiniemakers als Matt Walsh af als dom: in de Oudheid was er wel degelijk diversiteit. Daarnaast vindt Costin Vlad Alamariu, zoals hij echt heet, de film „een verbeelding van deugdzame, liberaal-Engelse mannen die leiding geven aan een diverse en tolerante unie in de strijd tegen het wereldwijde fascisme”. Daar kan Pervert nog wel in meekomen.

Zijn kritiek richt zich op het „absurde en obsessieve feminisme” in de film, dat „mannelijk geweld” presenteert als de oorzaak van het uiteenvallen van de internationale wereldorde. Volgens Pervert is dit de doodsworsteling van de linkse en liberale elite. ‘Links’ ziet zijn macht afbrokkelen, en ziet de Oudheid, met diens ‘traditionele’ waarden, als bedreiging. Daarom proberen filmmakers als Nolan de Oudheid opnieuw te interpreteren en te ‘domesticeren’.

#7: De historische lezing

De populairste mening over De Odyssee behelst dat de film geen enkele diepgang heeft. De website van The London Review of Books raakte kort oververhit door het vernietigende essay van vertaler Emily Wilson: vierduizend woorden over de leegte van The Odyssey.

Nolan gebruikte haar vertaling als inspiratie, maar begreep ‘m niet, schreef Wilson. Zijn film „heeft niks overtuigends te zeggen” en is een collage van spektakel en tegenstrijdigheden. „Het ontbeert psychologische, emotionele, politieke en ethische diepgang. De vertelstructuur is een gimmick. De schrijfstijl is erbarmelijk.” Plus: de film is seksloos en zelfs het eten oogt ranzig.

Met een beetje creativiteit lees je ook hierin beschavingskritiek. In de gehaktmolen van Hollywood wordt ook wereldliteratuur een vette hamburger. Al zijn talloze classici het niet met Wilson eens. Nolan zou trouw zijn aan de vertelstructuur, de grootsheid van het epos. Classicus Theo Nash schreef dat Wilson te vaak kritiek heeft op de manier waarop Nolan van zijn oorsprongsmateriaal afwijkt. Nolan hermaakte De Odyssee in zijn eigen evenbeeld – de Romeinen deden dat al!

Schrijver Joyce Carol Oates beschuldigde Wilson er zelfs van te spreken „in de grove bewoordingen van MAGA-aanhangers die iemand aanvallen omdat die ideeën heeft die afwijken van de hare.” En zo kunnen we weer beginnen bij lezing #1.

#8 De commerciële lezing

Waar vind je het juiste perspectief? Misschien in de bioscoopkassa.

The Odyssey biedt zowel een universele moraal als ambigue maatschappijkritiek. Er is een boodschap voor wie die wil vinden, en een essay voor wie dat wil schrijven. Misschien is dat het werk van een kunstenaar die iets universeels zoekt, zonder zich al te veel aan te trekken van een hysterische cultuuroorlog. Of het is de strategische ambiguïteit van iemand die weet dat weinig meer kaartjes verkoopt dan een voortplantende golf aan essays in kwaliteitskranten.

In ieder geval: het resulterende perpetuum mobile aan meningen maakt The Odyssey tot een ‘heb-je-‘m-al-gezien-film’. Over een week zal de film wereldwijd meer dan een miljard hebben omgezet. En dan moet de film nog uitkomen in megamarkt China.

In de VS verkocht Emily Wilson dit jaar al een miljoen exemplaren van haar Odyssee. Ze werkt ook aan een nieuwe vertaling; een langere. Misschien dat de wereld het verhaal dán eindelijk begrijpt?