FVD wint fors, lokale partijen blijven het grootst

340 verkiezingen leveren 340 verhalen op. Maar wie de electorale kaart met al die uitslagen bekijkt, kan toch een aantal landelijke conclusies trekken.

Forum voor Democratie (FVD) heeft het zoals verwacht goed gedaan bij de gemeenteraadsverkiezingen. In 92 van de 104 gemeenten waar de partij heeft meegedaan, behaalde de partij 5 procent of meer van alle stemmen – in 41 van deze gemeenten zelfs 10 procent of meer.

Dit blijkt uit de voorlopige verkiezingsuitslag, waarbij  338 van de 340 gemeenten zijn geteld (94,3 procent van de stemmen). Ook andere partijen op de uiterst rechterflank van het politieke spectrum – PVV, JA21, BBB – hebben winst geboekt. Linkse partijen gingen allemaal achteruit, ook al wist GroenLinks-PvdA de schade beperkt te houden en landelijk de grootste partij te blijven. Coalitiepartijen D66, VVD en CDA bleven redelijk stabiel.

De lokale partijen vormen gezamenlijk nog steeds het grootste blok én blijven stabiel op ruim 35 procent van de stemmen. „Vooraf was verwacht dat de lokale partijen misschien stevig verder zouden groeien, maar mogelijk zijn die potentiële extra stemmen nu terecht gekomen bij FVD en andere rechtse partijen”, vermoedt Katerina Manevska, politiek socioloog en hoofddocent politicologie aan de Radboud Universiteit: „Mogelijk door de azc-discussies.”

Tijdens de verkiezingscampagne was de (mogelijke) komst van een asielzoekerscentrum (azc) in veel gemeenten namelijk een belangrijk thema. „Eigenlijk was ‘wonen’ het belangrijkste verkiezingsthema, maar daarbij werd een link gelegd met de asieldiscussie door te zeggen: ‘We willen geen azc’ zegt Manevska. In een gemeente als Maasdriel haalde de lokale partij met zulke standpunten anti-azc-stemmen binnen. In Hardenberg ging een partij die tegen een azc was van twee naar tien zetels. Ook in onder meer Bronckhorst en Harderwijk wonnen zulke partijen.

Forum voor Democratie boekte de grootste winst in Velsen, waar de partij vier keer zo groot werd. In deze gemeente is FVD nu de grootste partij met een vijfde van de stemmen. Bij de vorige verkiezingen was de lokale partij Velsen Lokaal nog de grootste, maar deze partij verloor ruim een kwart van zijn stemmen. In Epe, Westland, Meierijstad en Land van Cuijk werd FVD meer dan drie keer zo groot, in Haarlem en Alphen aan den Rijn drie keer zo groot. De electorale concurrent PVV behaalde veel meer zetels dan vier jaar geleden (98 tegen 56), hoewel de partij in een gemeente minder meedeed. BBB ging van nul naar 36 zetels. JA21 haalde 15 zetels en ging in Etten-Leur van 0 naar 14 procent.

Hoewel de lokale partijen gezamenlijk standhielden, zijn de onderlinge verschillen groot. In Maasdriel werd de lokale partij Hart voor Maasdriel vanuit het niets de grootste partij met bijna een derde van de stemmen. „Deze partij legde in het programma een link tussen wonen en asiel door te zeggen dat woningen alleen voor eigen inwoners zijn”, zegt Manevska. In Reusel-De Mierden behaalde de Samenwerking Reusel-De Mierden de absolute meerderheid. Op andere plekken kregen lokale partijen klappen. Zo werd Leefbaar Zeewolde gehalveerd, maar bleef nog wel de grootste in Zeewolde. Echt voor Barendrecht verloor de absolute meerderheid, net als HOI Werkt in Hilvarenbeek.

Fusiepartij verliest

Eén plus één is voor fusiepartij GroenLinks-PvdA zelden twee. De hoop van voorstanders van die fusie is dat een samenvoeging van de partij één groot links blok mogelijk maakt, doordat stemmers uit zowel de groene als sociaaldemocratische traditie samen komen. Maar na de verkiezingsnederlaag bij de Tweede Kamerverkiezingen vorig jaar oktober verliest de partij nu opnieuw terrein. Hoewel GL-PvdA de grootste landelijke partij is, verliest de partij 2,3 procentpunt ten opzichte van de raadsverkiezingen in 2022: van 16 procent naar 13,7 procent, een verlies van bij elkaar 135 zetels.

Dat komt met name doordat de partij zetels verliest in gemeenten waar de PvdA het vier jaar geleden nog relatief goed deed. Dat is vooral in het noorden van Nederland zo, in traditionele ‘rode bolwerken’; hoewel de PvdA ook daar al jaren stemmen verloor, bleven de sociaaldemocraten het er gemiddeld beter doen dan op andere plekken. Ook in 2022.

GroenLinks-PvdA bijeen in zalencentrum Scheltema in Leiden.

Foto Koen van Weel/ANP

Maar in zulke gemeenten verliest de fusiepartij nu zetels en stemmers. Neem Leeuwarden. De PvdA had daar acht zetels en GroenLinks zeven; samen komen ze nu uit op negen. Of Súdwest-Fryslan: daar had de PvdA er eveneens acht en GroenLinks twee, maar halen ze er samen zeven. Heerenveen dan, waar de PvdA met zeven zetels de grootste was en GroenLinks er drie had: daar komen ze op vijf uit. Die trend geldt voor nog veel meer gemeenten in met name het noorden van het land, zoals Pekela (waar ze gezamenlijk halveren), Opsterland (5 naar 3) en Hoogeveen (van 6 naar 4). In Emmen deden beide partijen afzonderlijk mee en verliest de PvdA: van zeven naar vier, terwijl GroenLinks zijn enige zetel behoudt. In Midden-Groningen, Stadskanaal en Oldambt is de som der delen wel even groot gebleven.

Ook in een aantal gemeenten waar GroenLinks in 2022 groter was, blijkt de fusie stemmen te kosten. Zo haalde GroenLinks in De Bilt destijds zeven zetels en de PvdA twee; samen komen ze nu op zeven uit. En in Helmond komen ze zelfs op één zetel minder uit dan GroenLinks er in 2022 haalde: zes.

De fusiepartij is wel de grootste in een aantal grote steden. Zo wint de partij zetels in Rotterdam (2) en Utrecht (1) en blijft de partij ook de grootste in Leiden (12), Delft (9), Haarlem (11), Almere (8), Gouda (7), Arnhem (10) en Groningen (13). Tegelijkertijd is het verlies in steden relatief groter dan in kleinere gemeenten, wat de partij zorgen zal baren omdat GL-PvdA juist dáár een loyale achterban hoopt op de bouwen. Onder meer in Tilburg, Zwolle en Deventer haalt de fusiepartij fors minder stemmen.

D66 wint zetels, maar verliest kiezers

D66 kan een op het eerste oog tegenstrijdige conclusie trekken. De partij van premier Rob Jetten wint landelijk 55 zetels, maar verliest stemmers – ten opzichte van de Tweede Kamerverkiezingen althans. Dat komt simpelweg doordat de partij landelijk populairder is dan vier jaar geleden, maar minder populair dan rond de landelijke verkiezingen afgelopen oktober.

Vrijwel overal wint de partij wat stemmen en zetels ten opzichte van vier jaar geleden. En op de meeste plekken waar D66 toen goed scoorde, doet de partij het nu nog beter. In Tynaarlo is D66 met vier zetels bijvoorbeeld gedeeld de grootste (met GL-PvdA). In Den Bosch wint de partij twee zetels, waardoor ze net als GL-PvdA op acht zetels uitkomt. In Haarlem winnen ze drie zetels en zijn ze met acht in totaal de tweede partij van de stad. In het naastgelegen Heemstede komt er één zetel bij; die vijfde zetel maakt ze even groot als de VVD. Ook in Amsterdam lijkt de partij een zetel te winnen, hoewel de uitslag daar nog niet definitief is; D66 komt dan op acht zetels uit.

Wel blijkt de partij kiezers die een paar maanden geleden landelijk nog op de partij stemden moeilijk te hebben vastgehouden. Toen haalde D66 bijvoorbeeld een kwart van de stemmen in Leiden, nu is dat zo’n 14 procent. Ook in Rotterdam werd de partij de grootste; nu haalt de partij zo’n zeven procentpunt minder stemmen dan een half jaar geleden. Die vergelijking is niet helemaal eerlijk, maar ook opiniepeilingen toonden de laatste dagen al dat D66-stemmers minder honkvast waren dan kiezers van andere partijen bij de Tweede Kamerverkiezingen.

Partijaanhangers van D66 zijn in Hotel Nassau in Breda bijeengekomen om samen te kijken naar de voorlopige uitslagen van de gemeenteraadsverkiezingen.

Foto Sem van der Wal/ANP

Waar vooraf wellicht een lichte nederlaag voor de VVD werd verwacht, houden de liberalen overal in het land redelijk stand. De partij wint zelfs zetels: 66 meer dan vier jaar geleden. In gemeenten als Den Haag (min vier zetels), Rotterdam (min één) en Peel en Maas (min twee) verliest de VVD weliswaar zetels. Maar in bijvoorbeeld Dronten (van vier naar negen) en Montfoort (van twee naar vijf) wint de partij fors. In Montfoort komt dat ook doordat een lokale partij dit keer niet meer meedeed.

Zelfs in oude bolwerken verliest SP

Het is een repeterend verhaal voor de SP: verlies. Sinds 2006 won de partij bij slechts drie verkiezingen zetels, namelijk bij de gemeenteraadsverkiezingen en Europese verkiezingen van 2014 en de provinciale verkiezingen een jaar later. Alle andere landelijke, lokale, provinciale en Europese verkiezingen verloor de SP stemmers en zetels. Dat verlies zet zich nu ook voort. Hoewel de partij in meer gemeenten een zetel haalt dan vier jaar geleden (de socialisten deden simpelweg in meer gemeenten mee), krimpt de partij landelijk naar 101 zetels – amper een kwart van het resultaat in 2014.

Pijnlijk voor de partij is dat ze in een aantal voorheen trouwe bolwerken onderuit gaat. Vier jaar geleden werd de SP al voor het eerst deze eeuw niet meer de grootste in Oss; nu halveert de partij naar vier zetels. Dat komt mede door een lokale afsplitsing, de SSO, die twee zetels haalt. Ook in Heerlen halveert de SP naar vier zetels, waardoor ze niet langer de grootste partij is. In Stadskanaal gaat de partij van drie naar één. In Oldambt werd de SP in 2014 met vijf zetels nog de grootste; nu haalt de partij er één zetel. In Vlaardingen verliezen de socialisten drie van de vier zetels. In Utrecht verdwijnt de partij zelfs uit de raad. Daar staat tegenover dat in onder meer Den Haag en Rotterdam nipt een zetel is behouden. En in Pekela is de SP voor het eerst sinds 2018 de grootste partij – hoewel ook de PVV vier zetels haalt.

CDA blijft stabiel

Het CDA heeft over de hele linie een klein beetje gewonnen, maar in sommige gemeenten was de winst stevig, zoals in Tubbergen. „Tegelijkertijd zie je dat de ChristenUnie verliest”, zegt Manevska, „We weten nog niet hoe de kiezersstromen, maar het zou kunnen dan ook bij christelijke partijen een lichte verschuiving naar rechts plaatsvindt.”