Geloof jij in een geheim leger genetisch gemanipuleerde reuzenwasberen? Iets te veel mensen zeggen “ja”

Wetenschappers die onderzoeken hoeveel mensen in complottheorieën geloven, zitten met een vervelend probleem: sommige deelnemers vullen gewoon onzin in voor de lol. Een Nieuw-Zeelandse onderzoeksgroep heeft nu becijferd hoe groot dat probleem precies is.

Het idee voor de studie was geïnspireerd door een bizarre vraag die onderzoekers in een eerdere enquête hadden gestoken: “gelooft u dat het Canadese leger in het geheim een elite-eenheid van super-intelligente, genetisch gemanipuleerde reuzenwasberen aan het kweken is om buurlanden mee binnen te vallen?” Een kleine groep antwoordde toen: ja, dat klopt waarschijnlijk wel.

In hun nieuwe studie zochten de onderzoekers uit hoeveel mensen er stiekem een loopje nemen met dit soort onderzoeken. Ze legden 810 Nieuw-Zeelanders een vragenlijst voor met dertien complottheorieën. Die gingen over van alles, zoals vaccinaties die autisme zouden veroorzaken en 5G-masten die corona zouden verspreiden. Plus die ene over de wasberen.

Twee manieren om trollen te ontmaskeren

Wie de wasberentheorie waarschijnlijk of zeker waar noemde, kreeg een rood vlaggetje. Aan het einde van de enquête werd iedereen rechtstreeks gevraagd: heb je tussendoor wel eens een antwoord gegeven dat je eigenlijk niet meende? Mensen kregen overigens op voorhand de garantie dat ze sowieso hun beloning zouden krijgen, ongeacht hun antwoord.

Ruim 13 procent van de deelnemers viel door de mand op een of beide tests. Dat is dus ongeveer een op de acht. Die groep bleek een onevenredig grote stempel op de uitkomsten te drukken.

Leestip: Waarom soms juist slimme mensen in complottheorieën geloven

Cijfers die ineens lager uitvallen

Neem de stelling dat de aardbevingen van 2010 en 2011 in het Nieuw-Zeelandse Christchurch met opzet zijn veroorzaakt door het Amerikaanse leger met elektromagnetische pulsen. In de hele groep gaf 7,5 procent aan dat te geloven. Als je alleen kijkt naar de mensen die niet trollen, zakt dat naar 3,3 procent, meer dan een halvering dus. Verschillen van deze orde van grootte zagen de onderzoekers bij vrijwel alle complottheorieën die werden voorgelegd. Nieuwskoppen die schreeuwen dat zoveel procent van de bevolking ‘gelooft in’ een of andere wilde theorie, geven dus mogelijk een veel te dramatisch beeld.

Twee tegenstrijdige overtuigingen

Er zijn ook mensen die tegelijk twee complottheorieën aanhangen die elkaar logisch uitsluiten. Het bekendste voorbeeld komt uit een eerder onderzoek waarin sommigen blijkbaar gelijktijdig geloofden dat Prinses Diana haar dood in scène had gezet en dat ze vermoord was.

In deze studie kregen deelnemers twee tegenstrijdige beweringen voorgeschoteld: dat het coronavirus eigenlijk niet bestaat en dat 5G-zendmasten datzelfde virus verspreiden. Bij de oprechte deelnemers was nog geen anderhalf procent het met allebei eens. Maar bij de groep die niet op een eerlijke manier antwoordde, was dit bijna een kwart. Bijna driekwart van iedereen die deze rare combinatie aankruiste, zat in het trollenclubje.

Waarom doen mensen dit?

Aan het eind van het onderzoek werd aan iedereen die de wasberen-theorie zei te geloven gevraagd om uit te leggen waarom. Slechts een handjevol gaf openlijk toe dat het een grapje was. Maar veel andere antwoorden waren ook nogal verdacht. Sommigen typten dingen als “geweldige enquête” of het cryptische “er zijn bepaalde risico’s”. Dat laatste werd door drie verschillende deelnemers exact zo geformuleerd, wat de onderzoekers doet vermoeden dat er mogelijk zelfs bots door de enquête heen klikten.

Wat betekent dit nu eigenlijk?

Dit betekent niet dat al het onderzoek naar complotdenken in de prullenbak kan. Bekende verbanden (zoals dat mensen die complottheorieën aanhangen vaker wantrouwig zijn of geneigd zijn de wereld als gevaarlijk te zien) blijven overeind, ook na het wegfilteren van de grappenmakers. Ze worden alleen wat minder uitgesproken. Onderzoekers moeten nu betere methodes ontwikkelen om trollen eruit te filteren.

Schrijf je in voor de nieuwsbrief! Ook elke dag vers het laatste wetenschapsnieuws in je inbox? Of elke week? Schrijf je hier in voor de nieuwsbrief!

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast: