Kom mee op reis naar het verleden. Het is daar heel anders. Of toch niet?

2 uren geleden 1

De film met de meeste anachronismen uit de filmgeschiedenis is waarschijnlijk Braveheart (1995) van Mel Gibson. In deze film draagt Gibson als de 13de-eeuwse Schotse vrijheidsstrijder William Wallace de beroemde Schotse kilt, maar in werkelijkheid werd die pas eeuwen later in Schotland gedragen. De blauwe verf op de gezichten van Wallace en zijn strijdmakkers als ze gaan vechten was juist al duizend jaar geen gewoonte meer. En dan zijn we er nog lang niet…

Maakt het uit? Kan het iemand iets schelen? Het verleden is alles wat gebeurde voor het heden en die paar eeuwen, och, een kniesoor die daarop let. De film won vijf Oscars. Anachronismen kun je ook in andere tijden ontwaren, al hebben ze dan soms een betere reputatie. Zelfs nog erger dan in Braveheart: op schilderijen van Van Eyck en verwante kunstenaars ziet het leven van Jezus eruit alsof het in de Middeleeuwen plaatsvindt. Bethlehem lijkt op het schilderij van Brueghel uit 1566 over de volkstelling op een Brabants dorpje in de sneeuw.

Bethlehem lijkt op het schilderij van Brueghel uit 1566 op een Brabants dorpje in de sneeuw, alsof het leven van Jezus in de Middeleeuwen plaatsvindt

Er zijn ook mensen die het wel kan schelen. Historici, bijvoorbeeld. De Franse historicus Lucien Febvre noemde het anachronisme ooit „de ergste van alle zonden, de zonde die niet vergeven kan worden”. Het ging in zijn geval om het idee dat de Franse schrijver Rabelais een atheïst zou kunnen zijn. Volgens Febvre was dat in 16de-eeuws Frankrijk onmogelijk. „Het is net zoiets als Diogenes een paraplu geven of Mars een machinegeweer.”

Dat ook niet-historici ondanks de getolereerde kilts wel om anachronismen geven, mag blijken uit het bestaan van het Tiffany-effect, dat zijn naam kreeg van de Britse schrijfster Jo Walton. Het effect treedt op wanneer historische feiten ongeloofwaardig overkomen op een modern publiek. De naam Tiffany klinkt veel mensen modern in de oren, maar is in werkelijkheid eeuwenoud, ouder dan de kilt in ieder geval (het is een variant op Theophania).

Het verleden een ander land

Het is precies dit gevoel voor ‘uit de tijd’ of ‘van de tijd’ zijn dat volgens veel historici aan de basis heeft gestaan van het moderne idee van het verleden. ‘A sense of anachronism’ is nodig voor een modern historisch bewustzijn, om het verleden als fundamenteel anders dan het heden te kunnen ervaren. Volgens sommige historici stamt dat anachronistische ijkpunt uit de Renaissance, als eerste bij de Italiaanse schrijver Petrarca, volgens anderen uit de Reformatie, volgens weer anderen kwam het na de Franse revolutie. Pas daarna werd het verleden een ander land, waar ze de dingen anders doen, zoals de Britse schrijver L.P. Hartley het zo mooi verwoordde.

Kun je ooit weten wie er gelijk had? Was het de opkomst van het protestantisme, de Franse revolutie, de industriële revolutie, of toch al eerder het christendom met zijn lineaire besef van tijd, en zouden de mensen die daarvoor kwamen het verleden echt niet als anders dan hun heden hebben beschouwd? Hoe kun je zoiets bewijzen? De Grieken en de Romeinen wisten ook al dat anachronismen bestonden, ze wisten dat de Griekse argonauten nog geen ankers van metaal hadden gehad zoals in de ode van Pindarus was te lezen, maar stenen met touw eromheen. Om maar iets kleins te noemen.

Portret van een familie, vermoedelijk het gezin van Jan Gerritsz Pan en Wybrich Tades Strijckebolle, 1638., met hun twee levende en negen overleden kinderen

Veranderen alleen de omstandigheden waarin mensen leven of veranderen die mensen zelf ook? In vroeger tijden was de kindersterfte veel hoger dan nu. Er zijn historici geweest die daarom hebben gezegd dat mensen zich in de Middeleeuwen en vroegmoderne tijd minder aan hun jonge kinderen hechtten. Maar ook hier zijn er weer tegenstemmen. Misschien was er gewoon meer verdriet. Ontroerend zijn in ieder geval de gestorven kinderen die op oude familieportretten worden meegeschilderd, soms iets vager dan de kinderen die nog leven. Maar ze zijn er wel bij. Toen de fotografie was uitgevonden, bleef dit gebruik bestaan, zoals nu bijvoorbeeld te zien in de wonderschone Duitse film The Sound of Falling (hier onder de Engelse titel uitgebracht), waarin van een gestorven dochter nog snel een foto wordt gemaakt.

Prent van Jan Collaert naar Jan van der Straet (Stradanus) uit ca 1590 met nieuwe uitvindingen, als het zadel, de klok, het kanon en distilleurgereedschap.

Nieuwe burgers, nieuwe manieren

In haar bevrijdende boek Memory in Early Modern Europe (2017) citeert Judith Pollmann uit de memoir van de Keulenaar Hermann Weinsberg: „Ik zie overal in Keulen grote veranderingen in alle straten en steegjes, op alle markten en pleinen, andere gebouwen dan vijftig jaar geleden, nieuwe heren in de raad, in kloosters, nieuwe burgers in parochies, en weinigen van mijn leeftijd, nieuwe manieren, gebruiken, wetten en statuten, andere kleding, andere manieren van spreken en andere woorden, andere schriften en letters, andere manieren van prediken en leren, andere belastingen, andere valuta en nog veel meer veranderingen. Is het niet alsof je uit het graf opstaat en een nieuwe wereld ziet?”

Weinsberg schreef dit in 1588, niet zo lang nadat Brueghel de volkstelling had geschilderd alsof die om de hoek plaatsvond.

Hoe kunnen we deze memoir en dat schilderij met elkaar rijmen? Er spreekt een nogal andere omgang met het verleden uit. Goed om eens te meer te beseffen dat net zomin als een gedicht de werkelijkheid hoeft te rijmen, ook in de zestiende eeuw er plaats was voor meerdere opvattingen van het verleden, voor verbazing en voor analogie. Wie kan nu bijvoorbeeld de vergelijking tussen de jaren 1930 en de jaren 2020 ontgaan, ook al wordt er vaak iets als de geschiedenis herhaalt zich niet bij gezegd. Maar…

Pollmann schrijft dat verschillende manieren van naar het verleden kijken elkaar niet opvolgden, maar naast elkaar konden bestaan, diachronisch, synchronisch of anachronistisch, door het verschil te benadrukken of juist de continuïteit te zien. Dat lijkt me ook nu nog het geval. Wat daarnaast nu opvalt, is het creatieve gebruik van het anachronisme; het anachronisme niet als vergissing maar als stijlmiddel, net als Brueghel dat eigenlijk al deed. Sofia Coppola laat bijvoorbeeld in haar film Marie Antoinette (2006), over de Franse koningin, vergezellen door punkmuziek van twee eeuwen later. Marie Antoinette was de eerste in een hele reeks films en series die het verleden creatief naar hun hand zetten, van The Favorite tot Bridgerton. Geen ‘en toen’ maar ‘en ook’. Kunst kan de tijd overstijgen.

Lees het hele artikel