Nederland steunt chipalliantie VS, maar weert zich tegen wetsvoorstel dat ASML raakt

Nederland sluit zich aan bij de door de VS opgerichte Pax Silica-alliantie, die probeert een zelfstandige toeleveringsketen voor de AI-industrie te verwezenlijken. Sjoerd Sjoerdsma, minister van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking (D66), ondertekende deze samenwerking dinsdag tijdens een tweedaags bezoek aan Washington DC. Als thuisbasis voor belangrijke leveranciers aan de chipindustrie, zoals ASML, ASM International en Besi, is Nederland een cruciale partner.

Pax Silica (Latijn voor ‘silicium vrede’, genoemd naar het basismateriaal voor halfgeleiders) werd in december 2025 door de regering-Trump in het leven geroepen. Andere landen die meedoen zijn onder meer Australië, Japan, Israël en Zuid-Korea. Geen enkel machtsblok heeft alle verschillende bouwstenen in handen voor een zelfstandige ‘tech-stack’, van mijnen voor grondstoffen voor chips, tot chipfabricage, datacenters en uiteindelijk AI-modellen.

Hoewel de Amerikaanse president Trump weinig opheeft met internationale samenwerking, hebben de VS dus hun bondgenoten nodig om minder afhankelijk te worden van de door China gecontroleerde zeldzame metalen. Die vormen de grondstof voor chips, nodig voor de ontwikkeling van kunstmatige intelligentie (AI). Zowel de VS als China wil een voorsprong in AI opbouwen, om hun economische en militaire slagkracht te vergroten.

Beide supermachten zetten exportrestricties in om hun eigen innovaties te beschermen en de rivaal te hinderen. De VS beperken de uitvoer van AI-chips en machines om ze te produceren, China reguleert de export van grondstoffen. Zowel Chinese als Amerikaanse chipmakers zijn afhankelijk van ASML-machines en andere Europese technologie. Maar de EU hanteert nog geen krachtig exportwapen in deze techoorlog: de afzonderlijke lidstaten bepalen zelf welke producten ze reguleren. Zonder een sterk Europees blok achter zich blijven de 27 landen, waaronder Nederland, wel gevoelig voor diplomatieke druk van de grootmachten.

Powerplay van de MATCH Act

„Pax Silica biedt kansen voor de Nederlandse economie en verstevigt onze handelspositie in een geopolitiek onrustige wereld”, schreef Sjoerdsma in een verklaring. Maar de ondertekening, in het bijzijn van de Amerikaanse onderminister van Economische Groei Jacob Helberg, was niet het enige dat op Sjoerdsma’s agenda stond. De minister sprak ook met handelsminister Howard Lutnick en Amerikaanse Congresleden over de MATCH Act, een wetsvoorstel dat grote gevolgen kan hebben voor bedrijven als ASML. De chipmachinemaker is een bijna-monopolist in lithografiemachines, de apparaten die je nodig hebt om geavanceerde AI-chips te maken. Nederland zou volgens de MATCH Act, die nog niet in behandeling is, ASML moeten verbieden de chipmachines in China te onderhouden. Gebeurt dat niet, dan wil Washington dat afdwingen met de foreign direct product rule. Deze extraterritoriale regel plaatst producten onder het Amerikaanse exportbewind, ook al worden ze elders ter wereld gefabriceerd.

Dat gaat Nederland te ver, het wil zelf bepalen wat het een veiligheidsrisico acht en bovendien de relatie met China goed houden. ASML is Europa’s meest waardevolle techbedrijf en haalt ongeveer een derde van zijn omzet uit China.

Tijdens eerdere onderhandelingen over exportrestricties voor ASML en ASM International, in 2022, had het Nederlandse kabinet lang geen weerwoord tegen het Amerikaanse „powerplay”, zoals toenmalig minister van Economische Zaken Micky Adriaansens (VVD) het omschreef. Die schroom laat het kabinet-Jetten varen. Vorige maand schreef Sjoerdsma in een Kamerbrief dat Nederland niet gediend is van het Amerikaanse wetsvoorstel. De gesprekken in Washington zijn een vervolg daarop. „Onze zorgen en belangen zijn zo groot dat wij deze uitzonderlijke stap nemen”, vertelt Sjoerdsma in een telefoongesprek met NRC, na afloop van zijn bezoek.

De MATCH Act komt uit de koker van anti-China-haviken in de Republikeinse en de Democratische partij en wordt aangewakkerd door Amerikaanse chipmakers zoals Micron. Dat bedrijf wil Chinese concurrenten de toegang ontzeggen tot geavanceerde ASML-machines, om de eigen omzet te beschermen. Geheugenchips zijn, dankzij de AI-hype, nu niet aan te slepen en daarom peperduur. Dat merken consumenten ook in hun portemonnee: Apple kondigde al aan de prijzen van iPhones te moeten verhogen. Een aantal Amerikaanse techbedrijven overweegt om Chinese leveranciers van geheugenchips te gebruiken om die tekorten te omzeilen. Maar de kans bestaat dat China met lage prijzen en een overdaad aan staatssteun de markt naar zich toetrekt, net zoals dat met zonnepanelen en batterijen gebeurde.

Misverstanden

Er vallen ook nog wat misverstanden uit de weg te ruimen. De meest vooruitstrevende machine van ASML, die met extreem ultraviolet licht werkt (EUV), mag niet naar China. De laatste maanden duikt binnen de regering-Trump regelmatig de vraag op of er toch geen EUV-machine in China staat, omdat de Chinese chiptechnologie zich zo snel ontwikkelt. Dat gerucht lijkt ongefundeerd; het is onvoorstelbaar dat ASML de Amerikaanse toorn zou riskeren of een machine met honderdduizenden onderdelen ‘kwijtraakt’ – laat staan dat zo’n apparaat zonder hulp kan functioneren. Wel probeert China zelf EUV-technologie te ontwikkelen, om de afhankelijkheid van westerse machines te verkleinen. Daarnaast vinden Chinese chipbedrijven als Huawei omwegen om ook zonder EUV snelle AI-chips te produceren. Dat is duurder, en complexer, maar China wil zich per se loswurmen van Amerikaanse AI-chips van Nvidia.

De huidige Amerikaanse president veegt ook veel van de zorgen over nationale veiligheid aan de kant, in de hoop de handelsbalans met China te verbeteren. Zo zette hij een streep door de exportrestricties voor sommige AI-chips.

Maar exportregels blijven een geliefd wapen, dat inmiddels ook Amerikaanse AI-ontwikkelaars treft. Een van hen, Anthropic, kreeg te horen dat het zijn meest geavanceerde modellen, Fable en Mythos, voorlopig zal moeten afsluiten voor gebruikers met een buitenlandse achtergrond. AI helpt kwetsbaarheden in software op te sporen en te herstellen, maar je kunt het ook gebruiken als een cyberwapen. Het Witte Huis ligt al langer in de clinch met Anthropic over de veiligheidsrisico’s van hun modellen.

Deze verrassende maatregel kreeg het stempel ‘exportbeperking’, al wordt er niets geëxporteerd: Anthropic biedt immers zijn diensten aan op Amerikaanse servers. De actie heeft trekjes van de beperkingen op encryptie die de VS in de jaren negentig oplegden. Maar die encryptie-ban werd verbroken: uiteindelijk, was de conclusie, is iedereen gebaat bij goed versleutelde communicatie.