Niet alleen visserij, ook toerisme beïnvloedt waar rifhaaien voorkomen

Rifhaaien worden duidelijk minder vaak gezien op Caribische riffen met veel duikers en meer bebouwing langs de kust. Zelfs recreatieve activiteiten die vaak als onschuldig worden beschouwd, hebben een zichtbare invloed op het aantal dieren.

De studie, gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift Journal of Applied Ecology, is gebaseerd op maar liefst 995 onderwatervideo-opnames die tussen 2012 en 2017 zijn gemaakt. Het onderzoek omvatte zeven rifsystemen, verspreid over het Caribisch gebied. De camera’s werden ingezet rond zes bewoonde eilanden in het Nederlands Caribisch gebied en op de Saba Bank, een groot, afgelegen rif waar nauwelijks menselijke activiteit plaatsvindt.

“Wat opvalt is dat we dit patroon zelfs waarnemen op riffen die ecologisch gezien in goede staat zijn,” zegt Twan Stoffers, visecoloog bij Wageningen University & Research en hoofdauteur van de studie. “Dit suggereert dat menselijke aanwezigheid een belangrijke rol speelt in de verspreiding van deze dieren.”

Verschillen tussen kustriffen en een afgelegen rifgebied

Rond de bewoonde eilanden hing de aanwezigheid van rifhaaien sterk samen met hoeveel er wordt gedoken en hoeveel er langs de kust is ontwikkeld. Op de Saba Bank werd een ander patroon gevonden, op deze afgelegen riffen hing het voorkomen van haaien vooral samen met de kwaliteit van het rif, terwijl langs bewoonde kusten haaien juist vaker voorkwamen op plekken met minder menselijke druk.

“Op de Saba Bank, waar menselijke verstoring minimaal is, bepalen natuurlijke factoren zoals waterdiepte en rifstructuur vooral waar rifhaaien voorkomen,” legt Twan Stoffers uit. “Op bewoonde riffen spelen deze natuurlijke factoren een kleinere rol en hangen patronen sterker samen met menselijke activiteit.” Dat betekent dat dezelfde soort zich anders gedraagt afhankelijk van hoeveel mensen er in de buurt zijn.

Soortspecifieke patronen

De invloed van menselijke activiteit en omgevingsfactoren verschilde duidelijk tussen soorten. Voor Caribische rifhaaien hing een lager aantal waarnemingen samen met zowel intensieve duikactiviteit als een hogere mate van kustontwikkeling. Deze haaien werden relatief vaker gezien verder van de kust en op rustiger riffen.

Voor verpleegsterhaaien en zuidelijke pijlstaartroggen, allebei bodembewonende soorten, waren de natuurlijke kenmerken van het rif belangrijker. Hun aanwezigheid hing sterker samen met waterdiepte en rifstructuur dan met menselijke activiteit. Verpleegsterhaaien werden vooral aangetroffen op riffen met een complexe structuur, terwijl pijlstaartroggen vaker werden gezien op vlakke zeebodems, met weinig structuur. .

De gevoeligheid voor menselijke aanwezigheid verschilt dus tussen soorten. Rifhaaien lijken gevoeliger voor menselijke verstoring, terwijl andere soorten vooral worden beïnvloed door de natuurlijke eigenschappen en kwaliteit van het rif.

Sociale media als indicator voor duikdruk

Om menselijke activiteit rond de riffen in kaart te brengen, combineerden de onderzoekers ecologische veldgegevens met open databronnen. Locaties van onderwaterfoto’s die op sociale media zijn gedeeld, werden gebruikt als indicator voor duikactiviteit en kustgebonden toeristische activiteit, terwijl openbaar beschikbare ruimtelijke gegevens informatie gaven over de omvang van kustontwikkeling.

“Door onderwatervideogegevens te combineren met ruimtelijke indicatoren voor duikactiviteit en kustontwikkeling konden we patronen analyseren over een groot gebied,” zegt Twan Stoffers. “Deze aanpak is vooral waardevol in gebieden waar gedetailleerde gegevens over recreatief gebruik en door mensen aangelegde infrastructuur ontbreken.”

Implicaties voor rifbeheer

De bevindingen laten zien dat, naast natuurlijke habitatkenmerken, menselijke aanwezigheid rond riffen samenhangt met een lagere kans om rifhaaien aan te treffen. Waar eerder onderzoek zich grotendeels heeft gericht op visserij en habitatvernietiging als belangrijkste oorzaak van de afname van haaien,suggereert deze studie dat ook toerisme, duikdruk en kustontwikkeling van invloed zijn op waar rifhaaien worden aangetroffen.

Volgens de onderzoekers onderstreept dit het belang om ook ogenschijnlijk ‘niet-schadelijke’ menselijke activiteiten, zoals recreatief duiken, expliciet mee te nemen in zowel ecologisch onderzoek als in het beheer van riffen, naast de traditionele factoren zoals habitatkwaliteit en waterdiepte.