Online kunnen kinderen aan de lopende band virtueel geld uitgeven. Hoe ontwikkelen ze dan nog gevoel voor de waarde ervan?

Bij de tweede livestream die het algoritme serveert, is het gelijk raak.

„Dit is super”, zegt Catalina Goanta. „Luister naar die stem.”

De universitair hoofddocent heeft TikTok op haar telefoon geopend om te illustreren waar ze aan de Universiteit Utrecht onderzoek naar doet: hoe jongeren geld v

erdienen en uitgeven via sociale media.

„200 volgens mij”, klinkt een opgewonden stem door de speakers van Goanta’s iPhone. De spreker klinkt als een jongen die de baard nog niet in de keel heeft gehad.

Goanta: „Dat is wel een kind, toch? We weten het niet zeker, maar volgens mij is dit wel een kind van onder de achttien.”

Op het scherm is te zien hoe iemand de game Fortnite aan het spelen is en daar ondertussen commentaar bij levert – de livestreamer komt zelf niet in beeld. Het is een faceless account: nergens op zijn profiel laat de streamer zijn gezicht zien. Ook aan de accountnaam is niet af te leiden wie erachter zit. „Dit kind is superslim”, zegt Goanta. Volgens de onderzoeker weet deze streamer precies hoe hij onder de radar van TikToks moderatie moet blijven. De regels van dat platform stellen namelijk dat alleen volwassenen geld mogen uitgeven of verdienen in livestreams. Minderjarigen mogen slechts toekijken.

„Holy shit”, zegt de streamer. Het is geen reactie op iets wat in het spel gebeurt, maar op wat er in de livestream aan de hand is. Over het beeld vliegen cartooneske roosjes. Die worden door kijkers van de livevideo als cadeau gegeven aan de streamer. Een soort fooi. „Achttien, negentien, twintig, eenentwintig”, telt het kind verheugd omhoog. De inmiddels 44 kijkers van de livestream proberen elkaar te overbieden in hoeveel rozen ze geven.

„Dit hier, dit is geld dat de streamer krijgt”, legt Goanta uit. De kijkers kunnen met echte euro’s coins kopen op TikTok. Met die munten kunnen dan allerlei virtuele cadeaus gekocht worden. Een roos kost één munt (wat neerkomt op net geen 2 eurocent), een raket vijf munten, een geldpistool 500 munten. Streamers wisselen na afloop van een uitzending die cadeaus weer in voor ‘diamanten’ van TikTok. En die kunnen op hun beurt uitbetaald worden in euro’s.

Aandacht trekken met een cadeau van 666 euro

Door cadeaus te geven krijgen kijkers het idee tot een exclusief clubje te horen. Ze ontstijgen daarmee het gevoel dat ze alleen maar fan zijn van een streamer en ervaren het als vriendschap. „Dat is superbizar”, zegt Goanta. „Want sociaal gezien is er sprake van eenrichtingsverkeer. ” De onderzoekers noemen dat ‘parasocialiteit’.

Geven van een grote fooi kan ervoor zorgen dat de livestreamer reageert. Of je naam noemt. „Kinderen kijken naar streamers als een soort celebrity. Dat is een vorm van emotionele manipulatie. Ze denken: deze persoon is supercool. Als ik een fan van ze word, ben ik ook cool.”

Het duurste cadeau heet TikTok Universe en wordt door de video-app omschreven als „een meeslepende ervaring waarmee we het unieke verhaal van ieder van ons in onze community vieren”. Voor liefst 44.999 munten worden de streamer en de kijkers getrakteerd op een animatie van krap tien seconden. Op 18 augustus 2026 kostte die hoeveelheid munten 666 euro.

Helemaal nieuw is het fenomeen van digitale valuta in games niet; groot is het inmiddel wel geworden. De meeste grote virtuele werelden hebben tegenwoordig hun eigen munteenheid. Binnen Fortnite kunnen extra’s – zoals extra sterke wapens en outfits – worden gekocht met V-bucks. Die kan je verdienen door te spelen en je kan ze kopen, bijvoorbeeld als cadeaukaart in de supermarkt. In Roblox, een platform waar miljoenen spellen op staan, is de eigen munteenheid de Robux. Op YouTube kunnen videomakers worden gesteund door ze tijdens livestreams virtuele Jewels te geven, die eerst met echt geld moeten worden gekocht. Op gamestreamingsite Twitch heten ze Bits.

Uit een recente studie in opdracht van de Britse toezichthouder Ofcom blijkt dat meer dan de helft van tieners aankopen doet binnen games en sociale media. Van hen zegt 30 tot 40 procent achteraf daar spijt van te hebben. En een hoog percentage vond het onduidelijk hoeveel ze betaalden als ze iets aanschaften.

Dat komt onder meer doordat geld uitgeven tijdens livestreams, zoals op TikTok, in extreme mate is ‘gegamificeerd’, legt Goanta uit. Oftewel: het voelt meer als gamen dan als betalen.

Geen kindvriendelijke omgeving

Goanta publiceerde eerder onder meer over kindinfluencers (2024) en kwam in samenwerking met Belastingdienst en Arbeidsinspectie tot een voorstel hoe daar toezicht op te houden valt. Er is thematische overlap met de livestreams waar ze nu naar kijkt: kinderen kunnen zowel verdienen als uitgeven online. Wanneer moet je ze beschermen, hoe en tegen wie precies?

Jurist Simone van der Hof is hoogleraar aan de Universiteit Leiden en gespecialiseerd in kinderrechten en digitale technologieën. Tot nu toe gingen debatten waaraan ze bijdroeg veelal over schermtijd. En over de vraag of platformen ontworpen zijn om verslavend te zijn, en hoe je dat kunt reguleren.

Terwijl regelgevers verwoed pogen daar greep op te krijgen, blijft de online wereld veranderen. De positie van kinderen is daarbij te onduidelijk en daardoor te kwetsbaar, constateren Van der Hof en Goanta. „Kinderen hebben in theorie bijvoorbeeld geen recht op consumentenbescherming, alleen als afgeleide van hun ouders”, zegt Van der Hof. „Maar intussen opereren ze wel in die digitale wereld.” De fooien die kinderen geven én ontvangen tijdens livestreams zijn daar een goed voorbeeld van. 

Een tiener speelt het bekende spel Fortnite.

Foto Jerome Dominé/Abaca Press/ANP

Van der Hof: „Er zijn mensen die het leuk vinden om zo geld uit te geven. En dat is ook eigen verantwoordelijkheid. Maar met kinderen moet je voorzichtiger zijn. Die omgeving is helemaal niet kindvriendelijk.”

Goanta en Van der Hof werken sinds kort samen aan een onderzoeksproject naar de juridische kant van de microtransacties achter virtuele geschenken. Dat is onontgonnen gebied. Bij het beschermen van kinderen online draait het juridisch tot nu toe hoofdzakelijk om hun privacy. Veel minder wordt gekeken naar hun positie als consument of naar het overeenkomstenrecht. Terwijl dat wel aanknopingspunten zou kunnen bieden om jongeren te beschermen.

„Het is bijna alsof we de problemen van gisteren oplossen”, observeert Goanta. „Autoriteiten hebben nog geen gelegenheid gehad om volledig onderzoek te doen of bewijsmateriaal te verzamelen over het verdienen aan inhoud. Dat is een geheel nieuwe doos van Pandora.”

Weinig gevoel voor wat iets waard is

Een van de problemen die de beide onderzoekers signaleren, is dat jongeren te weinig gevoel ontwikkelen voor de waarde van hun uitgaven. Hoeveel geef je met een virtuele roos, die je hebt betaald in coins die je hebt gekocht via de betaalgegevens van je ouders? Die praktijk erodeert de greep op de werkelijkheid, zeggen Goanta en Van der Hof. Terwijl het juist belangrijk is dat kinderen leren omgaan met geld.

De structuur van de wisselkoersen op TikTok is bijzonder ondoorzichtig. Zo kosten 22 munten 0,39 euro, 70 coins zijn 1,09 euro en 17.500 munten kosten 259 euro. Ook aan de ontvangerskant is weinig transparant hoeveel diamanten een bepaald geschenk oplevert en hoeveel euro’s die vervolgens waard zijn. Naar schatting houdt TikTok zelf ongeveer de helft achter van wat kijkers betalen. Omzetcijfers maakt het bedrijf niet bekend, wel zegt TikTok dat 240 miljoen gebruikers wereldwijd een livestream maakten in 2025. In 2022 werd het socialemediabedrijf al eens aangesproken door de Europese Commissie over zijn onduidelijke communicatie over de waarde van virtuele items. Daarop deed TikTok een aantal aanpassingen.

„Die fluctuerende prijzen vind ik met kinderen problematisch”, zegt Simone van der Hof. „Je weet nooit goed hoeveel iets kost. En er wordt een soort schaarste gecreëerd, waardoor je denkt: ik moet nu snel kopen.”

Van der Hof vindt dat in gameomgevingen duidelijk moet zijn wat iets kost. Ze verzint een voorbeeld van een pop-up: ‘Je koopt nu iets voor twintig Robux, dat staat gelijk aan drie euro.”

Overeenkomsten met een minderjarige

Een van de vragen die Van der Hof en Goanta willen ophelderen, is welke overeenkomsten er de facto worden aangegaan. Dat begint al met het openen van een account op een platform. Het wordt complexer als een gebruiker daar geld uitgeeft én in sommige gevallen ook verdient.

„Er zijn zoveel puzzelstukjes”, zegt Goanta. Van der Hof: „Het is niet maar één overeenkomst, maar een heel ecosysteem met allerlei krachten die je ook psychologisch moet duiden. Hoe ga je daar juridisch gezien mee om?”

Deel van die puzzel: onder de achttien ben je niet handelingsbekwaam, wat betekent dat je geen overeenkomst kan aangaan. Je moet toestemming van je ouders hebben.

Maar de jurisprudentie zegt dat bij niet-controversiële transacties impliciet mag worden aangenomen dat ouders die toestemming hebben gegeven. Zoals bij aankoop van een zak popcorn in de bioscoop. Openen van een account op een online platform, waardoor je daar toegang toe krijgt, geldt tot nu toe de facto als zo’n onschuldige transactie.

Is dat nog houdbaar als die platformen intussen veranderen in commerciële omgevingen waarin jongeren tal van rollen kunnen hebben? En is een snoepje in de winkel kopen nog vergelijkbaar met een lange stroom aan microtransacties online, zoals fooien geven tijdens een livestream?

Geld verliezen kan leerzaam zijn

De gebruikersvoorwaarden van de spel- en socialemediaplatformen maken het er niet helderder op. De aanbieders hebben zich flink ingedekt. In de voorwaarden van TikTok staat bijvoorbeeld over virtuele items: „Door te schenken wordt geen waarde overgedragen.” Het bedrijf benadrukt in een reactie „geen virtuele valuta te beheren”.

Het bedrijf houdt zich het recht voor gebruikers hun account te ontnemen als ze zich niet aan de voorwaarden houden. Dan vervallen eventuele tegoeden die daarop staan. Een kind dat zich heeft laten verleiden tot het kopen van TikTok-coins, kan die dus ook kwijtraken, waarbij het tegoed aan het bedrijf vervalt.

Dat kan een leerzame ervaring zijn. „Op een gegeven moment geef je kinderen ook zakgeld; het is juist de bedoeling dat ze dan zelf leren omgaan met het hebben van geld en het kopen van dingen”, zegt Van der Hof.

Ze gelooft niet in strenge verboden, die vervolgens toch niet te handhaven zijn. En ze benadrukt dat kinderen meerdere rechten en belangen hebben. Die moeten met elkaar in balans worden gebracht. Ze somt op: „Tieners hebben ook recht om gewoon deel te nemen aan het economisch verkeer. Ze hebben recht op commerciële informatie, we verbieden advertenties ook niet voor tieners.” Daarmee leren omgaan „hoort bij de opvoeding, ook online. Maar er zijn wel grenzen.”