‘Poorten van Europa’ laat de complexiteit van grensbewaking zien

In totaal zijn er vorige week 72.000 migranten de exclave Ceuta binnengekomen. Inmiddels zouden van die migranten al 70.000 mensen weer zijn vertrokken. Achtentachtig mensen stierven. Géén van de migranten bereikte het Europese continent. Verslaggever van De Telegraaf Marcel Vink was in Ceuta, vertelde hij bij Nieuws van de Dag (SBS6). Daar had hij de Spaanse agenten maar weinig zien doen, wel was er heel veel chaos. Vink had één Marokkaanse man gesproken. „Een hartstikke aardige jongen in een knalblauwe Armani-outfit, dus geld hebben ze wel.” Die ene man zei dat hij graag naar Nederland wilde, dat iedereen daar naar Nederland wilde. „Dat gaat dan rond onder die jongens.” Maar waarom of hoe, dat wisten ze niet.

Bij Goedenavond Nederland (WNL) legde socioloog Ruud Koopmans de vinger op de zere plek. Spanje heeft het opgelost door zich niet aan het Spaanse recht en niet aan het Europese recht te houden. Duizenden mensen werden zonder procedure terug de grens over gezet. Het Schengen-gebied werd beschermd. „Dit zijn pushbacks”, zegt Koopmans. „We hebben een dodelijk migratiesysteem dat niet de doelen dient waarvoor het is opgezet.”

Ook de VPRO dook woensdagavond in asiel en migratie. Drie jaar lang liepen de makers van de vierdelige documentaireserie Poorten van Europa mee met Frontex. Het Europese grens- en kustwachtagentschap kwam afgelopen jaren in opspraak vanwege betrokkenheid bij mensenrechtenschendingen. We volgen Frontex-voorman Hans Leijtens, de Nederlander is uitvoerend directeur. Ruttiaans komt hij op de fiets naar zijn kantoor in Warschau. Waarom doet Hans mee aan deze documentaire? Hij wil de wereld, zijn collega’s en de migranten laten zien dat Frontex te vertrouwen is. Transparantie is immers een belangrijke Europese waarde.

Frontex signaleert boten en mensen aan de grenzen van Europa. Vervolgens informeren ze de nationale autoriteiten waar de mensen zich bevinden. Frontex-drones en -vliegtuigen blijven in de buurt tot de kustwacht of een andere nationale instantie arriveert om de mensen te redden. Frontex grijpt niet in als nationale autoriteiten zich niet aan de regels houden.

Mannen met bivakmutsen

Activist Tommy Olsen vertelt hoe de Griekse kustwacht – of boten en mannen met bivakmutsen die zich voordoen als kustwacht – motoren kapotslaan, mobiele telefoons afpakken, boten vol mensen verder de zee op slepen richting Libië en Turkije. Pushbacks dus. Olsen richtte een mobiele hulplijn op, dagelijks krijgt hij telefoon en berichten van mensen die gestrand en in nood zijn.

Hij probeert niet persoonlijk betrokken te raken. Eén keer gebeurde dat wel. Mohammed werd met zijn gezin door de Griekse kustwacht terug de zee op gesleept. De boot zonk. Zijn vrouw verdronk. Elf uur hield hij zijn kinderen van drie en vijf vast op open zee. Na negen uur stierven ze in zijn armen. Toen hij werd gered had hij zijn dode kinderen nog steeds vast.

Frontex had de Grieken hulp aangeboden maar dat sloegen ze af. Dan kan Frontex niks doen, zegt Hans Leijtens: „We zijn niet de search and rescue agency.” Samenwerken met autoriteiten waarvan je weet dat ze andere ideeën hebben over mensenrechten, is beter dan niks. „Wat zou jij doen?”, vraagt Leijtens aan de interviewer. „Of je belt de Libische kustwacht, of ze zinken. Wij bellen de Libiërs.”

Europarlementariër Tineke Strik (PRO) loopt met haar vouwfiets door het Europees Parlement. Al jaren bevraagt ze de EU op hoe menswaardig haar migratiebeleid is. „Frontex is een heel mooi symbool waar je je pijlen op kan richten als je boos bent op het huidige grensbeleid”, zegt Strik. Maar het is slechts een symbool, stelt ze, daarachter zijn de mensen met macht. Politici, regeringsleiders, de Europese Commissie en het Parlement dat in meerderheid de ogen afwendt. Strik denkt dat Leijtens heeft onderschat hoe sterk dat politieke krachtenveld is waar hij in terecht is gekomen. Dat het tijd is dat Leijtens nadenkt over of hij hier nog aan wil meewerken. „Anders wordt hij nog medeplichtig aan de schendingen die hij zo beloofde aan te pakken”, zegt Strik.

De vierdelige serie is vooruit te kijken op NPO start. Na afloop zijn er nog veel vragen onbeantwoord. Vragen die de kijker voor zichzelf moet beantwoorden. De complexheid van dit vraagstuk echoot door. Poorten van Europa laat zien, de kaart is niet het gebied.