Tolheffing in de Straat van Hormuz ‘wordt waarschijnlijk het nieuwe normaal’. Maar hoe belangrijk is die zeeroute nog?

Het zijn vooral de bemanningsleden die niet meer door de Straat van Hormuz willen varen – of überhaupt in de Perzische Golf. Zelfs niet als je ze dubbel betaalt, wat nu vaak gebeurt, zegt Dimitris Maniatis, expert maritieme veiligheid van het Griekse beveiligingsbedrijf Marisks. De opluchting was eind mei groot, vertelt hij, toen de VS en Iran een staakt-het-vuren aankondigden. Maniatis: „Iedereen was blij – het personeel dat al maanden vastzat op zee en ook de eigenaren van die schepen.” Maar nu de oorlog opnieuw is opgelaaid, is het klaar. „Er is geen vertrouwen meer in Trump, de Amerikaanse marine of Iran.”

Het ziet er somber uit voor de scheepvaart in de Golfregio, zeiden deskundigen vorige week tijdens een webinar georganiseerd door Lloyd’s List, een gerenommeerd dagblad dat vanuit Londen al drie eeuwen maritiem nieuws verspreidt. De experts belichtten tijdens het webinar de jongste oorlogshandelingen en de verwachte effecten ervan.

Welke alternatieven zijn er voor het internationale vervoer van olie, gas en andere goederen, nu de Perzische Golf gevaarlijk blijft? En hoe veilig zijn die alternatieven?

1Over land verder

In tijden van nood worden veel bedrijven creatief. De Duitse rederij Hapag Lloyd probeert de regio te bereiken via havens buiten de Perzische Golf, vertelt de woordvoerder. Vracht gaat dan naar havens als Salalah (Oman), Jeddah (aan de westkust van Saoedi-Arabië), Khor Fakkan en Sharjah (Verenigde Arabische Emiraten), en vervolgens over land. Overigens is de handel met die regio sinds het begin van de vijandelijkheden zwaar getroffen: „Onze inschatting is dat containervolumes daar zijn gedaald met 60 tot 80 procent in vergelijking met normale tijden.”

Nederlandse vrachtschepen wijken ook uit, zegt de woordvoerder van de KNVR, de branchevereniging van Nederlandse reders. „Om de Perzische Golf te bereiken, móét een schip door de Straat van Hormuz. En dat kan dus niet. Maar vracht van en naar die regio kan wel via havens in Oman worden verscheept. De rest van de reis is dan over land, per vrachtwagen. Dat is voor droge lading en containers makkelijker dan voor ‘natte’ lading, zoals chemicaliën en olie.”

En dan was er de tolheffing van 20 procent die de Amerikaanse president Trump had aangekondigd voor elk schip dat veilig door de Straat van Hormuz zou willen varen. Die is alweer van de baan. Ook Iran kondigde in maart een forse tol aan voor schepen die de relatief veilige Iraanse kust willen passeren. Daarvan lijkt vrij spaarzaam gebruik gemaakt te worden; schepen zouden doelwit kunnen worden van Amerikaanse oorlogsschepen in de buurt.

Toch wordt tolheffing in de Perzische Golf waarschijnlijk het „nieuwe normaal” om veiligheid te garanderen, concludeert Richard Meade, hoofdredacteur van Lloyd’s List. „20 procent is bespottelijk, maar reders zullen een klein percentage acceptabel vinden als dat zekerheid biedt.”

2Proberen door te varen

Sinds het begin van de oorlog zijn 31 koopvaardijschepen in de regio aangevallen of in beslag genomen. Dat heeft geleid tot een grote stijging van verzekeringspremies voor de scheepvaart. „Schepen lagen vast en konden niet weg. Maar de reders moesten wel die hoge premies betalen”, zegt de KNVR.

„Peperduur”, erkenden Kamerleden Ruben Brekelmans (VVD) en Henri Bontenbal (CDA) in april. De Tweede Kamer nam die maand hun motie aan om de reders tegemoet te komen. Vermoedelijk volgt Nederland het voorbeeld van bijvoorbeeld Denemarken en Frankrijk, waar de overheid een deel van het risico van reders overneemt om de premies betaalbaar te houden.

Het belang van de Straat van Hormuz is groot. In 2020 gingen er volgens het Internationaal Energie Agentschap dagelijks zo’n 20 miljoen vaten ruwe olie doorheen, een kwart van de wereldhandel. Nu gaat het gemiddeld nog maar om 2,7 miljoen vaten per dag, maar olie- en gasmarkten weerspiegelen dat elke gebeurtenis rondom de zeestraat effect heeft. Op elke opmerking van Trump, elke aanval reageren de olie- en gasprijzen direct.

Een vat Brent-olie kost nu rond de 90 dollar, ongeveer de helft meer dan een jaar eerder. Volgens Meade  van Lloyd’s List is een niveau van 135 dollar realistischer als de VS en Iran hun staakt-het-vuren blijven schenden en langdurige onzekerheid ontstaat. De afgelopen maanden kwam de olieprijs al een paar keer boven de 100 dollar per vat.

3Extra pijpleidingen

Om minder afhankelijk te worden van de Straat van Hormuz denken landen in de regio na over alternatief transport van olie (en gas): met extra pijpleidingen. De leidingen die er al liggen, hebben minder van scheepvaartblokkades en aanvallen.

Zo hebben de Verenigde Arabische Emiraten al geruime tijd buizen onder de grond voor olietransport, en daar profiteren ze nu van. Deze Abu Dhabi Crude Oil Pipeline (ADCOP) is 360 kilometer lang en heeft capaciteit voor het vervoer van 1,8 miljoen vaten olie per dag. De pijp loopt van olievelden in het westelijke emiraat Abu Dhabi naar Fujairah aan de Golf van Oman, net iets ten oosten van de Straat van Hormuz en dus búíten de Perzische Golf.

Ook Saoedi-Arabië heeft volop profijt van de 1.200 kilometer pijpleiding tussen Abqaiq nabij de Perzische Golf en Yanboe aan de Rode Zee. Die werd al aangelegd in de jaren tachtig, nota bene uit angst voor een sluiting van de Straat van Hormuz. De twee buizen kunnen naar verluidt samen inmiddels 7 miljoen vaten per dag aan. En dan is er nog de 1.000 kilometer lange oude pijpleiding tussen de Iraakse olievelden in Kirkuk en de Turkse havenstad Ceyhan. Die is afgelopen april opnieuw geopend en wordt nog mondjesmaat ingezet: momenteel stromen er 250.000 vaten per dag doorheen. 

De capaciteit van deze pijpleidingen wordt nu beter benut dan voor de oorlog. Maar wie de optelsom maakt, ziet dat hun gezamenlijke capaciteit niet in de buurt komt van die van de Straat van Hormuz. Jilles van de Beukel, energieanalist bij denktank HCSS, ziet dat al die pijpleidingen wel „verlichting voor ruwe olie” geven, maar „niet voor [vloeibaar gas] lng, en olieproducten als diesel en kerosine”.

Nieuwe pijpleidingen bouwen is dus het devies in het Midden-Oosten. Plannen ervoor liggen er al jaren – want Iran heeft vaker gedreigd met afsluiten van de Straat van Hormuz. Maar uitvoering ervan vergt miljarden dollars. Een crisis was blijkbaar nodig om dat geld echt op tafel te krijgen.

Vooralsnog gaat het vooral om plannen voor verruiming van de huidige doorgangen, zegt Van den Beukel. Dat houdt volgens hem in: nieuwe buizen leggen naast bestaande. Dat kost ook tijd, „maar het gaat sneller dan een hele nieuwe route uitstippelen.” Wat het verkrijgen van vergunningen en arbeidskrachten betreft, zijn de zorgen niet zo groot. Dat gaat in het Midden-Oosten over het algemeen sneller dan in Europa. „De verwachting is dat de nieuwe leidingen binnen twee jaar operationeel worden.” Snel, inderdaad, „maar het biedt geen soelaas voor de olie die nú wordt geblokkeerd”. 

De VAE werken aan een tweede pijpleiding, parallel aan de ADCOP naar Fujairah. De plannen ervoor lagen al klaar, maar volgens lokale media versnelt de crisis de uitvoering nu. Naast aanleg van de nieuwe pijpleiding moet ook de haven van Fujairah worden uitgebreid om de extra oliestroom op te vangen. De nieuwe pijp zal de capaciteit vergroten tot 3,6 miljoen vaten per dag. Saoedi-Arabië heeft eveneens bouwplannen; het land zou de capaciteit van zijn oost-westleiding met 1 tot 2 miljoen vaten per dag willen uitbreiden.

4Nieuwe havens

Niet alleen nieuwe pijpleidingen, ook nieuwe havens in het Midden-Oosten maken deel uit van het streven de afhankelijkheid van de Straat van Hormuz te verminderen. In de Emiraten leven plannen voor een compleet nieuwe haven aan de oostkust van de Verenigde Arabische Emiraten, in het kustgebied van Fujairah, aldus de Britse Zakenkrant Financial Times. 

Al die nieuwbouw biedt dan weer geen garantie voor een ongestoorde olie-export. Zo was de oost-westpijpleiding in Saoedi-Arabië afgelopen april doelwit van Iran. En de Rode Zee, waar die leiding bij Yanboe eindigt, is ook geen zeker alternatief. Maandag kondigden de Jemenitische Houthi-rebellen een nieuwe maritieme blokkade aan, gericht tegen Saoedi-Arabië.