Vakbonden zetten zich schrap voor AI-onderhandelingen met werkgevers

1 uur geleden 1

Verzekeraars die AI-agents in plaats van klantenservicemedewerkers inzetten. Banken, zoals ABN Amro, ING en ASN, die AI expliciet gebruiken als argument voor grote reorganisaties en ontslagrondes. Advocatenkantoren die al minder juniormedewerkers inhuren voor juridisch uitzoekwerk, omdat ze dat nu (deels) door kunstmatige intelligentie laten doen. De Vakcentrale voor Professionals (VCP) publiceerde afgelopen weekend als eerste een „handreiking AI en vakbondswerk” om cao-onderhandelaars en leden van ondernemingsraden beter voor te bereiden op de onvermijdelijke onderhandelingen en belangenconflicten die AI veroorzaakt, zeker met de nieuwe ronde cao-onderhandelingen van dit najaar in het verschiet.

„AI heeft nu al veel invloed op hoe werk en arbeidsverhoudingen veranderen”, zegt Amerik Klapwijk, beleidsadviseur van VCP, waar zo’n vijftig vakbonden met 150.000 leden onder vallen. „Als AI puur als optimalisatie-tool wordt gebruikt, ontstaan er al snel problemen”, zegt hij telefonisch.

„De opkomst van kunstmatige intelligentie beïnvloedt allerlei gesprekken tussen werkgevers en werknemers nu al, en het is belangrijk dat vertegenwoordigers van werknemers inzien dat veel onderwerpen ook expliciet gekoppeld moeten worden aan de vraag of en hoe AI binnen bedrijven wordt gebruikt.”

Klapwijk benadrukt dat de VCP niet denkt dat AI straks alle banen kan overnemen, maar de vakcentrale ziet wel „heel duidelijk” dat de aard van veel banen nu al snel verandert, en dat dat zowel voor- en nadelen oplevert voor werknemers. Snellere toegang tot relevante vakkennis betekent mogelijk dat medewerkers minder tijd kwijt zijn aan bijvoorbeeld zoeken naar documenten. Maar als dat vervolgens betekent dat er simpelweg meer productiviteit wordt verwacht door de werkgever, kan dat de werkdruk juist vergoten door hogere werksnelheid.

AI kan helpen om „corvee-taken” (zoals notuleren, het maken van transcripten en mailbeheer) te automatiseren waardoor er meer ruimte komt voor creativiteit, menselijk contact en strategie. Maar dat hoeft niet gunstig uit te pakken voor zaken als werkplezier en zingeving als dan alleen nog de zwaardere en complexere taken overblijven. „AI zorgt niet voor vermindering van werk, maar voor een intensivering ervan,” concludeerde een studie in de Harvard Business Review eerder dit jaar.

Rustmomentjes

Dat bleek ook vorig jaar uit een Nederlands onderzoek van TNO naar het effect op werk van generatieve AI, ofwel kunstmatige intelligentie die zelf teksten, beelden of programmeercode genereert. Generatieve AI maakt het volgens dat rapport mogelijk om routinetaken sneller en efficiënter uit te voeren, vooral in de dienstensector. Bij de juridische afdeling van Deloitte bijvoorbeeld heeft het automatisch analyseren van contracten gezorgd voor een geschatte tijdbesparing van 40 tot 50 procent, bleek uit het TNO-rapport.

Hoewel er de laatste tijd veel zorgen zijn over verdringing van banen, laten dat soort case studies een genuanceerder beeld zien. Er verdwijnen wel taken, maar er ontstaan ook nieuwe. Het werk verschuift naar meer complexe, creatieve en controlerende taken. Maar de onderzoekers signaleerden tegelijkertijd dat de werkdruk daardoor juist is toegenomen: „Simpele taken zijn vaak ook rustmomentjes.”

Vorig jaar signaleerde de Sociaal-Economische Raad (SER) al dat bedrijven zich moeten voorbereiden op AI, samen met hun werknemers. „Daarbij moet de mens centraal staan”, zei SER-voorzitter Kim Putters destijds. „De keuzes die we nu maken, bepalen of AI zal bijdragen aan brede welvaart of juist tot verscherpte ongelijkheid en toenemende werkdruk leidt.”

Naast vragen over werkdruk, noemt VCP andere fundamentele kwesties voor cao-onderhandelaars en ondernemingsraden die ontstaan door AI. Bijvoorbeeld de toenemende druk op werkgevers om structureel minder junioren aan te nemen voor de instaptaken: „Een oplossing is nooit: we gooien alle jonge mensen eruit”, zegt Klapwijk. „Bedrijven zullen toch echt nog steeds seniors nodig hebben en daarvoor moet je toch een traject afleggen in een organisatie.”

Dat betekent dat werknemers en werkgevers het volgens hem onder meer zullen moeten hebben over heel andere carrièreladders, nieuwe manieren van herscholing, bijscholing, bedrijfsbrede en persoonlijke budgetten daarvoor, goede begeleiding en ondersteuning bij veranderingen. Daarbij spelen ook allerlei vraagstukken over hoe afhankelijk bedrijven zich maken van grote Amerikaanse techbedrijven bijvoorbeeld.

De vakcentrale wil met de nieuwe handleiding vooral benadrukken dat het moment daar is voor die gesprekken, en dat de belangen van de werkgevers bepaald niet altijd gelijk opgaan met die van werknemers. Klapwijk: „Je komt als werkgever niet meer weg met een AI-traininkje hier en een cursusje daar.”