Wat gebeurt er als mannen zich niet man genoeg voelen?

Dit is niet het tijdperk van de man. Vrouwen zijn gemiddeld hoger opgeleid, nemen meer topposities in en ze leven hun leven steeds vaker net zo lief zonder een man aan hun zijde. Maar dat blijft voor mannen niet zonder gevolgen.

Wanneer ze het gevoel krijgen dat hun mannelijkheid ter discussie staat, verandert dat hoe ze zich voelen, hoe ze zich gedragen en welke overtuigingen ze uitdragen. Dat blijkt uit een meta-analyse van een internationaal onderzoeksteam onder leiding van onderzoekers Lea Lorenz en Sven Kachel.

Ze namen maar liefst 123 experimenten onder de loep, voornamelijk uitgevoerd in westerse landen, met in totaal bijna 20.000 mannelijke deelnemers. Door deze studies systematisch te analyseren, konden ze in kaart brengen wat er gebeurt wanneer mannen het gevoel krijgen niet aan het mannelijke ideaal te voldoen.

Interne twijfel versus externe kritiek

De conclusie is helder: twijfel aan de eigen mannelijkheid verandert aantoonbaar emoties, zelfbeeld, gedrag en attitudes. Het effect is niet enorm groot, maar wel consistent en onder veel omstandigheden zichtbaar.
Opvallend is dat interne twijfel vaak sterker doorwerkt dan externe kritiek.

Zoals Kachel uitlegt: “De effecten zijn verrassend sterk wanneer mannen concluderen dat zij niet voldoen aan het mannelijke ideaal, sterker nog dan wanneer zij externe feedback krijgen. Vooral als er anderen bij aanwezig zijn, neemt de druk toe om zich mannelijk te presenteren.” Volgens het onderzoek is dit onderscheid belangrijk, omdat eerdere studies niet keken naar het verschil tussen zelfopgelegde en van buitenaf opgelegde druk.

Van stress tot stoer gedrag

Als mannen het gevoel hebben tekort te schieten, ervaren ze vaak directe emotionele stress. Denk aan angst, spanning, ongemak of boosheid. Tegelijkertijd proberen ze dat gevoel te compenseren met gedrag dat juist hun mannelijkheid moet benadrukken. Dat kan zich uiten in risicovol gedrag, agressie of het kleineren van andere groepen. Ook nemen ze vaker traditionele opvattingen aan, zoals steun voor klassieke genderrollen of door mannen gedomineerde machtsstructuren. In sommige gevallen uit zich dat zelfs in seksueel grensoverschrijdend gedrag of het ontkennen van rechten van seksuele minderheden. Niet gek dus dat de manosphere zo sterk opkomt.

Hoewel dit gedrag op korte termijn een gevoel van controle kan geven, werkt het op de lange termijn vaak averechts. Het kan leiden tot gevaarlijke situaties of een overdreven harde levensstijl die uiteindelijk schadelijk is voor de mannen zelf.

Het lichaam reageert mee

De impact is niet alleen psychologisch. De geanalyseerde studies laten ook fysieke stressreacties zien. Zo neemt de aanmaak van het stresshormoon cortisol toe en verandert de hartslagvariabiliteit. Dit wijst op een verhoogde spanning, waardoor het lichaam minder goed met stress kan omgaan.

De triggers voor deze reacties zijn divers. Mannen kunnen zich bedreigd voelen als ze horen dat ze minder dominant, assertief of mannelijk zijn dan anderen. Ook situaties waarin een vrouw duidelijk de leiding neemt of waarin ze taken moeten uitvoeren die als ‘onmannelijk’ worden gezien, kunnen dit gevoel oproepen.

Daarnaast spelen maatschappelijke ontwikkelingen een rol. Denk aan uitspraken dat mannen “steeds vrouwelijker” worden of dat verschillen tussen heteroseksuele en homoseksuele mannen vervagen. Zulke ideeën kunnen op groepsniveau een gevoel van bedreiging oproepen.

Brede maatschappelijke gevolgen

Volgens Lorenz reiken de gevolgen verder dan het individu. Ze benadrukt dat bedreigingen van mannelijkheid niet alleen mannen zelf belasten, maar ook hun omgeving. Zo kan het leiden tot meer discriminatie, agressie en risicogedrag. Ook kan het politieke voorkeuren verschuiven richting strengere, autoritaire standpunten.

De onderzoekers hopen dat hun werk helpt om deze dynamiek beter te begrijpen. “Begrijpen wanneer zulke bedreigingen ontstaan en wat ze versterkt of juist vermindert, kan helpen om conflicten, discriminatie en sociale spanningen te verminderen”, aldus Lorenz.

Twee theorieën bevestigd

De resultaten ondersteunen bovendien twee bekende theorieën uit de sociale psychologie. De precarious manhood theory stelt dat mannelijkheid kwetsbaar is en voortdurend bevestigd moet worden. De social identity theory benadrukt dat mensen sterk letten op hoe hun groepsidentiteit wordt beoordeeld.
Samen schetsen ze een beeld van mannelijkheid als iets dat niet vaststaat, maar continu onder druk kan komen te staan met alle gevolgen van dien.

De manosphere
Dat de manosphere is opgekomen, is misschien niet zo gek als je bovenstaand onderzoek leest. Maar wat is de mansphere precies? Het is eigenlijk een verzamelnaam voor onlinegemeenschappen waar mannen discussiëren over mannelijkheid, relaties en hun rol in de samenleving. Binnen deze netwerken circuleren vaak uitgesproken antifeministische ideeën. Feminisme wordt er regelmatig neergezet als een beweging die mannen onderdrukt, terwijl vrouwen worden afgeschilderd als bevoordeeld of manipulatief. In de meer extreme hoeken slaat dit om in openlijke vrouwenhaat, waarbij vrouwen worden gereduceerd tot stereotypes of verantwoordelijk worden gehouden voor persoonlijke frustraties van mannen. Relaties worden er vaak gezien als een machtsstrijd, waarin mannen zich moeten beschermen tegen vermeende vrouwelijke dominantie. Deze denkbeelden versterken een wij-zij-mentaliteit en kunnen bijdragen aan wantrouwen, vijandigheid en in sommige gevallen zelfs het goedpraten van geweld tegen vrouwen.