‘Dit kan zo niet langer doorgaan.’ De steeds strengere toon van Ombudsman Reinier van Zutphen

Vrijdag maakte Reinier van Zutphen (66) bekend dat hij op 1 april stopt als Nationale Ombudsman. Zijn tweede termijn loopt op die datum af, dan is hij twaalf jaar voorvechter geweest van burgers die in de knel raken door overheidshandelen. In die periode heeft hij in brieven en onderzoeken verslag gedaan van zijn bevindingen. Wie de publicaties bekijkt , ziet zijn toon door de jaren heen steeds strenger worden. Tot aan de brief waarin hij vier onderzoeken naar het herstel van de schade door gaswinning in Groningen presenteert, vorige maand, en die uitloopt in de verzuchting: „Dit kan zo niet langer doorgaan.”

Munish Ramlal, Ombudsman Metropool Amsterdam, werkte al jaren bij het bureau van de Nationale Ombudsman toen oud-rechter Van Zutphen daar in 2015 aantrad. Hij zegt dat in veel rapporten van veel ombudsmannen dezelfde frasen terugkeren. ‘Oplossingsgericht’, ‘transparantie’, tekortschietend overheidsoptreden’, ‘ernstige zorgen’. „Op de buitenwacht kan dat een machteloze indruk maken. Maar de kracht van Van Zutphen zit in zijn bestuurlijke contacten en de gesprekken die hij achter de schermen voert om zijn kritiek om te zetten in oplossingen.”

Ramlal kan twee Nationale Ombudsmannen vergelijken omdat hij met beiden werkte – naast Van Zutphen met Alex Brenninkmeijer die van 2005 tot 2014 die positie bekleedde. Brenninkmeijer was de flamboyante denker die de publiciteit zocht en haalde met essayistische uitspraken, Van Zutphen meer de diplomaat die in de coulissen bestuurders bewerkt.

Het belangrijkste wat de Ombudsman produceert zijn de onderzoeken en publicaties. Wat zal straks de nalatenschap van Van Zutphen blijken? Vijf belangrijke dossiers in chronologische volgorde.

2016

In het jaarverslag over 2016 plaatste Van Zutphen kritische kanttekeningen bij een geloofsartikel van het kabinet-Rutte II, waarin VVD en PvdA stelden dat de dure verzorgingsstaat moest worden verruild voor de participatiesamenleving. „Van iedereen die dat kan, wordt gevraagd verantwoordelijkheid te nemen voor zijn of haar eigen leven en omgeving”, zei koning Willem-Alexander in de Troonrede.

Van Zutphen vond dat de overheid daarmee te veel van de burgers vroeg. Hij zag in zijn dossiers hoe velen in de knel kwamen doordat ze niet financieel zelfredzaam waren, doordat ze de taal onvoldoende beheersten, of doordat ze digitaal niet handig genoeg waren. „Het uitgangspunt van de overheid dat iedereen zelfredzaam is of moet kunnen zijn, is een illusie”, schreef hij in zijn jaarverslag.

2017

Beknopt, helder en niet mis te verstaan gaf de Nationale Ombudsman in 2017 al een oordeel over de handelwijze van de Dienst Toeslagen in wat dat jaar zou uitgroeien tot de Toeslagenaffaire. „Gebleken is dat de aanpak van Toeslagen grote nadelige (financiële) gevolgen heeft gehad voor de ouders en dat deze niet in verhouding staan tot het met de actie beoogde doel, namelijk het voorkomen van onterecht uitgekeerde kinderopvangtoeslag.”

In een bondig rapport (Geen powerplay maar fair play, 32 pagina’s) legt de Ombudsman alle botheden van het overheidshandelen bloot, van onaangekondigde huisbezoeken tot het niet-reageren op vragen van burgers. Het duurt nog vier jaar voordat het kabinet excuses aanbiedt aan degenen die hierdoor getroffen zijn: „Wij hadden u niet zo mogen behandelen.”

2017-2026

Typerend voor de consistente werkwijze van Van Zutphen is dat hij in de jaren na dat eerste rapport stelselmatig aandacht houdt voor de manier waarop de overheid omgaat met de afwikkeling van deze benadeling van een grote groep burgers. In die jaren verschijnen rapporten over het tekortschieten van Toeslagen bij het verstrekken van informatie of het besluiten over een verzoek om kwijtschelding.

2025

Samen met de Kinderombudsman stuurde Van Zutphen in december 2025 een brief aan alle colleges van burgemeester en wethouders en aan de minister van Asiel en Migratie over de opvang van Oekraïense vluchtelingen. Zowel de volwassenen als de kinderen, schreven de ombudsmannen, „hebben het zwaar door het langdurig verblijf in locaties die daarvoor niet geschikt zijn”.

Een halfjaar later, op 29 juni, sturen ze een nieuwe brief: „De ombudsmannen hebben (…) meermaals de noodklok geluid en concrete aanbevelingen gedaan aan gemeenten. Desondanks zien de ombudsmannen tot op heden geen verbetering.” Ze noemen de situatie „onhoudbaar”, en ze vrezen dat de tijdelijke verblijfsstatus die de Oekraïners in Nederland in permanente onzekerheid houdt, nog eens wordt verlengd. Vooruitziende blik, want donderdag bleek in de Tweede Kamer dat minister Bart van der Brink (Asiel en Migratie, CDA) alle verbeteringen van de situatie van de Oekraïners op de lange baan schuift en vasthoudt aan de tijdelijkheid.

2026

Afgelopen maand publiceerde de Nationale Ombudsman een reeks van vier onderzoeken naar aanleiding van klachten over de afwikkeling van de gaswinningsschade in Groningen. Alle vier de klachten – onder meer over de afhandeling van een schademelding en over de versterking van een woning – worden gegrond verklaard. In de brandbrief die Van Zutphen ter begeleiding stuurde aan de Kamercommissie voor Binnenlandse Zaken trekt hij harde conclusies: „Burgers staan onaanvaardbaar lang in de wacht, worden onvoldoende geïnformeerd over de voortgang, leven in onzekerheid zonder perspectief en hebben te maken met niet nagekomen beloften.”

Ook deze rapportages staan in een lange reeks van onderzoeken over de hersteloperatie in Groningen. En ook in deze rapporten staan weer veel verwijzingen naar niet-opgevolgde adviezen en niet-geleerde lessen. „De overheid luistert niet”, zei Van Zutphen in 2024 in een interview met Binnenlands Bestuur, en dat zou misschien wel het motto van iedere ombudsman kunnen zijn.

Is Van Zutphen murw, dat hij zijn vertrek aankondigt? Niet volgens een korte toelichting op de site van de Nationale Ombudsman. Het aflopen van zijn tweede termijn noemt hij een natuurlijk moment om te stoppen. „Ik had dit prachtige ambt met evenveel energie nog een aantal jaren kunnen vervullen.”