‘Het spook van de VVD waart rond in gesprekken over de overheidsbezuinigingen’

Misschien komt het door zijn „moeizame karakter” dat vakbondsleider Hans Spekman nog niet tevreden is, zegt hij. Hij was nog geen twee weken aangetreden als voorzitter van de grootste vakbond van Nederland, FNV, en kreeg alle voorgenomen bezuinigingen op de sociale zekerheid van tafel. Maar nee, hij vindt het nog niet genoeg. „Ik ga het kabinet geen applaus geven voor het terugdraaien van een fout die het zelf heeft gemaakt.”

De Tweede Kamer debatteert donderdag over de gesprekken tussen kabinet en vakbonden, die inmiddels volledig lijken vast te lopen. Ondanks het schrappen van de voorgenomen bezuinigingen liepen de bonden vorige week voor een tweede keer weg bij het Catshuisoverleg met het kabinet. „Het spook van de VVD waart rond in deze gesprekken”, zegt Spekman daarover.

Wat bedoelt u daarmee?

„De VVD bedrijft pure machtspolitiek”, zegt Spekman. De toezeggingen van het kabinet zijn volgens hem niet goed genoeg zolang VVD’ers naar buiten toe, bijvoorbeeld in televisieprogramma’s, beklemtonen dat er hoe dan ook geld bij de begroting van Sociale Zaken gehaald moet worden.

„Dat zie je vaker bij de VVD”, zegt Spekman. „Dan wordt gezegd dat iets nodig is voor de houdbaarheid van de overheidsfinanciën. Maar als je wijst op andere mogelijkheden dan het zoeken op de begroting van Sociale Zaken, bijvoorbeeld bij de hypotheekrenteaftrek, dan gelden opeens andere regels.”

Het minderheidskabinet sprak in het coalitieakkoord af om miljarden te bezuinigen op zorg en sociale zekerheid om de oplopende defensie-uitgaven te financieren. Daarvoor wilde het kabinet met werkgevers en vakbonden tot een sociaal akkoord komen over hervormingen van de arbeidsmarkt en de sociale zekerheid. Vooralsnog zien de vakbonden daar weinig in. Sterker nog, de bonden hebben inmiddels „acties door heel Nederland” aangekondigd.

Om dit te voorkomen schreef minister Hans Vijlbrief (Sociale Zaken, D66) de vakbonden een brief waarin hij benadrukte dat „alle opties op tafel liggen” en dat hij een „open gesprek” wilde voeren. De voorgenomen versnelde verhoging van de AOW-leeftijd veegde hij in de brief „van tafel”. Ook zou hij de bezuinigingen op de arbeidsongeschiktheidsregeling (WIA) en de Werkloosheidswet (WW) niet langer „in de voorgestelde vorm” doorzetten. Daarmee kwamen de geplande bezuinigingen van 6,5 miljard euro op de sociale zekerheid weer op de tocht te staan.

Ook premier Rob Jetten deed zijn best weer in de gunst te vallen bij de bonden. Tijdens een ‘verduidelijkingsgesprek’ over de brief zou Jetten volgens Spekman hebben toegezegd dat de 2,7 miljard euro die samenhing met de AOW-plannen niet alsnog op de begroting van Sociale Zaken gevonden hoefde te worden. Of de resterende bezuinigingen wel binnen die begroting moesten worden opgevangen, bleef volgens Spekman onduidelijk.

Maar Eelco Heinen (Financiën, VVD) zei een dag na het verduidelijkingsgesprek in het Catshuis weer iets anders: het geld zoeken bij de begroting van sociale zaken is volgens hem „een vrij gezonde basishouding”.

Tot ongenoegen van Spekman. „In het tussenakkoord van D66 en CDA stonden nog maatregelen voor vermogenden en aandeelhouders, maar die zijn onder druk van de VVD verdwenen. Er wordt gedaan alsof er geen alternatief is. Maar van vermogenden wordt niets gevraagd. Van aandeelhouders wordt niets gevraagd. Er wordt door de VVD gedaan alsof deze bezuinigingen onvermijdelijk zijn, terwijl het uiteindelijk politieke keuzes zijn.”

Stakingen zijn toch ook een vorm van machtspolitiek?

„Zeker. Maar dat is het beste antwoord op de VVD. Wij hoeven niks als vakbond. Wij zijn niet verplicht te praten over een bezuiniging op de sociale zekerheid met het mes op de keel. Bovendien hebben zij zelf gekozen voor een minderheidskabinet. Als dat tot politieke onrust leidt, ligt dat niet aan de vakbonden. De beweging moet van het kabinet komen.”

Spekman wijst erop dat Brussel extra leenruimte biedt voor defensie-uitgaven. Die optie stond tijdens de formatie ook in het tussenakkoord van D66 en CDA, maar verdween onder druk van de VVD in het uiteindelijke regeerakkoord. „We trekken nu 17 miljard extra uit voor defensie. Dat is ook een keuze die vrij gemakkelijk is gemaakt. En dan nog zonder dat Nederland de begrotingsruimte van Europa oprekt. We houden die defensie-uitgaven binnen de hekken, terwijl veel andere Europese landen die juist buiten de hekken hebben gezet.”

In de polder moet iedereen geven en nemen toch?

„Wij zijn bereid om onderdeel te zijn van de polder. En een oplossing te vinden voor problemen die wij allemaal met elkaar zien. Maar dan begin je wel met een gelijk speelveld. En niet met een mega-bezuiniging.”

Waar gaat het mis tussen u en het kabinet? Denkt u anders over de cijfers? Of kijkt u anders naar de mens?

„We verschillen over allebei. Over de probleemanalyse én over het mensbeeld. Het kabinet zegt dat we het in grote lijnen eens zijn over de problemen. Dat deel ik niet. Eigenlijk zijn we het maar over één ding eens: dat er te veel mensen in de WIA terechtkomen, bijvoorbeeld door gebrek aan preventiemaatregelen, en dat het systeem vastloopt door de ingewikkelde regels en het tekort aan keuringsartsen. Maar bij de WW zie ik eerlijk gezegd nauwelijks een gedeelde probleemanalyse. Daar lag vooral een bezuinigingsopgave. Er is naar een bedrag toegewerkt en daar zijn vervolgens argumenten bij gezocht. Ook over de houdbaarheid van de AOW verschillen we van mening.”

Aan de ene kant wil het kabinet geld ophalen voor defensie. Aan de andere kant ziet het hervormingen ook als noodzakelijkheid om de sociale zekerheid in de toekomst betaalbaar te houden, vooral omdat ze verwachten dat de vergrijzing ook voor flink meer kosten zal zorgen. Daarin staat de coalitie niet alleen. In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen verschenen talloze rapporten en adviezen die waarschuwden dat doordat Nederland vergrijst, de kosten voor zorg en sociale zekerheid oplopen.

Daar zijn de bonden het niet mee eens. Volgens hun eigen analyse blijft de sociale zekerheid in de toekomst juist goed betaalbaar, onder meer omdat de economische productiviteit is gestegen. Ook zijn er volgens hen „voldoende andere manieren” om de stijgende defensiekosten te betalen en de sociale zekerheid tegelijkertijd te ontzien.

„Achter de keuze om te bezuinigen op sociale zekerheid zit bovendien een mensbeeld waar ik me niet in kan vinden”, zegt Spekman. „Dat zag ik terug in het proefschrift van Hans Vijlbrief, dat ik ben gaan lezen toen ik wist dat ik FNV-voorzitter zou worden. Ik had dat in een interview met NRC een scriptie genoemd. Dat vond hij licht beledigend, want het was een proefschrift. Maar qua economische theorie overstijgt het voor mij echt geen scriptie.

„Daarin lees je de oude liberale filosofie dat de manier om mensen in beweging te krijgen is ze prikkelen. Dus dingen verkorten. Want dan gaan ze beter hun best doen. Dan zijn ze gemotiveerd om aan het werk te gaan. Dat is het mensbeeld dat daarachter zit.”

Daarmee bent u het als vakbondsleider natuurlijk oneens?

„De meeste mensen die ik spreek willen juist heel graag werken. Ze zijn niet lui, maar bang hun baan kwijt te raken of ziek geworden. Ik zie vooral hoeveel verdriet het mensen doet als ze niet meer kunnen werken. Dat zie je bij mensen die arbeidsongeschikt raken, maar ook bij mijn vrouw toen zij door longkanker niet meer voor de klas kon staan. Het verlies van werk en van het gevoel maatschappelijk nuttig te zijn, is vaak al zwaar genoeg. Dat lijkt het kabinet te vergeten.”