Oud-topambtenaar over stop voor bezoek aan ouderen in coronatijd: ‘Gevaar op besmetting achtten wij groter dan vereenzaming’

Vonden het OMT en de top van het ministerie van VWS, en dus ook het kabinet, de bewoners en de verzorgenden in verpleeghuizen minder belangrijk dan patiënten en personeel in de ziekenhuizen tijdens het eerste half jaar van de coronapandemie? Die vraag stond woensdagmiddag centraal tijdens het verhoor van oud-directeur generaal Langdurige Zorg bij het ministerie van VWS, Ernst van Koesveld.

Aan de ene kant werd de samenleving lange tijd stilgelegd om zwakkeren te beschermen tegen het virus. Scholen, winkels, horeca, theaters en sportclubs gingen tijdelijk dicht en mensen met kantoorbanen moesten thuis werken. Tegelijk waren er tal van signalen dat juist de allerkwetsbaarsten, ouderen in de verpleeghuizen, te weinig werden beschermd, zo bleek uit vragen van de enquêtecommissie corona woensdag.

Zo kondigde oud-minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid, Welzijn en Sport, CDA) op 19 maart 2020 een landelijk bezoekverbod af voor ouderen in de verpleeghuizen. „Een loodzwaar besluit vonden wij”, zegt Van Koesveld tijdens het verhoor. „Maar het gevaar voor de bewoners van besmetting via familie achtten wij op dat moment groter dan het gevaar voor vereenzaming”. Al snel bleek in de media dat kinderen van verpleeghuisbewoners vaak voor het raam stonden met spandoeken en dat ze amper afscheid konden nemen van hun zieke ouders wanneer die stierven. Er wás een uitzonderingsregel die gold voor afscheid nemen van ouders of partners, onderstreept Van Koesveld. „Daar was grote behoefte aan. We hebben geprobeerd daar zo veel mogelijk aandacht voor te krijgen.”

Te weinig beschermingsmiddelen

Tegelijk hadden de verpleeghuizen veel te weinig beschermingsmiddelen, zoals mondkapjes en schorten, om besmetting te voorkomen. Bij de verdeling ervan stonden ziekenhuizen vooraan en verpleeghuizen niet. Het verpleeghuispersoneel liep dus risico, en werd voor een deel ook zelf ziek, maar de ouderen ook. In maart 2020 liet Verenso, de vereniging van specialisten voor ouderengeneeskunde, VWS regelmatig weten dat de meeste verpleeghuizen veel te weinig mondkapjes hadden. Van Koesveld: „We werden overvallen door de snelheid van het virus in maart.”

Het grote tekort aan beschermingsmiddelen in de verpleeghuizen, bleek ook uit een email van Hugo de Jonge op 5 april van dat jaar aan Van Koesveld. De minister schrijft dat hij „geen goed gevoel heeft erover” en „geen zicht heeft” op de voorraden in individuele verpleeghuizen. En, schrijft hij, „er is geen eerlijke verdeling”.

Ernst van Koesveld, directeur-generaal Langdurige Zorg bij het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, tijdens een eerdere technische briefing in de Tweede Kamer over het testen en beschermingsmiddelen om het coronavirus te bestrijden.

Foto SEM VAN DER WAL / ANP

Werd dat verbod om ouderen in het verpleeghuis te bezoeken, afgekondigd omdát de verpleeghuizen te weinig beschermingsmiddelen hadden gekregen, vroeg enquêtecommissielid Sangül Mutluer (PvdA) woensdag. „Nee”, antwoordde Van Koesveld. Wel werd op 13 april een nieuw verdeelmodel gemaakt voor de mondkapjes, handschoenen en schorten díe beschikbaar waren: ziekenhuizen gingen niet meer voor verpleeghuizen. Pas eind april gingen de eerste verpleeghuizen weer open voor familie. Er waren 5.000 verpleeghuisbewoners aan Covid-19 overleden. „Het was heel ingewikkeld. Je moet er niet aan denken dat het virus echt vrij spel had gekregen in de verpleeghuizen. Er woonden 120.000 kwetsbare mensen.” Toch is er nooit meer een bezoekverbod gekomen. Van Koesveld: „We hadden geleerd dat de deuren sluiten sociaal te zwaar was voor mensen.”

Regelmatig checken

In de tijd wanneer er geen gezondheidscrisis is — de zogeheten „koude fase”, nu dus — zouden volgens Van Koesveld VWS, Regionale Organen Acute Zorg en verpleeghuizen, regelmatig moeten checken of ze wel genoeg voorraden hebben voor het geval er ooit weer een pandemie is.

Een andere aanwijzing dat verpleeghuispersoneel en bewoners niet bovenaan de prioriteitenlijst stonden, kwam aan het licht in augustus 2020 toen het RIVM zijn richtlijn voor beschermingsmiddelen in verpleeghuizen veranderde: plots moesten verzorgenden en verpleegkundigen mondkapjes ook preventief gebruiken, dus ook bij „vluchtig contact” met ouderen. Maar ze hadden in maart juist gehoord van het RIVM dat zulk preventief gebruik van mondkapjes ‘niet nodig én niet gewenst’ was, dus bij vluchtig contact met een patiënt bijvoorbeeld. Hadden ze onbeschermd hun werk lopen doen, vroegen personeelsleden zich in augustus af.

Waarom liet directeur-generaal Van Koesveld op 14 april ‘niet gewenst’ toevoegen aan de RIVM-richtlijn, vroeg commissielid Mutluer. Van Koesveld: „De verpleeghuizen wilden dat er een helder advies kwam, waarin stond dat preventief gebruik niet goed was. Want er was toen grote schaarste aan mondkapjes en er werd te veel gebruikt, ook thuis. Ik vreesde een run op beschermingsmiddelen.” Het RIVM nam ‘niet gewenst’ over van de topambtenaar. Heeft, bij nader inzien, het verpleeghuispersoneel overal veilig kunnen werken?, vraagt de commissie. „Nee”, zegt de oud-DG.

Liveblog Parlementaire enquête corona

De Tweede Kamer werd overrompeld door de coronapandemie. Al het andere kwam stil te liggen. Digitaal vergaderen ‘was ongrondwettelijk’ vertelt Arib