Aan de afgedankte kerstboom is goed geld te verdienen

Klein en groot, met en zonder kruis, liggen her en der in de straten van een chique woonwijk in het zuiden van Den Haag kerstbomen die hun dienst hebben gedaan. Deze dagen worden de bomen hier opgehaald.

Zo ook de boom van Jacques en Anke Fioole. Hun boom, die oorspronkelijk uit Denemarken komt en die ze in het nabijgelegen tuincentrum kochten, heeft het iets langer in de huiskamer uitgehouden dan verwacht. Het echtpaar dacht dat hij uiterlijk Nieuwjaarsdag zou halen, het werd 6 januari, Driekoningen. Toevallig de dag die het einde van de kerstperiode markeert en – volgens de ongeschreven regel – dat de boom het huis uit moet. Jacques Fioole neemt goedgemutst afscheid: „Het was gewoon een goede boom en we hebben hem met plezier gehad. En hij gaat met evenveel plezier weer de deur uit. Dat hoort erbij.”

Arjan de Leur, medewerker van AH Vrij, een groen-, grond- en infrabedrijf, pakt de boom op en gooit hem in de open bak van zijn busje. Het bedrijf is door de gemeentelijke reinigingsdienst Haagse Milieu Services (HMS) ingeschakeld om deze weken bomen op te halen. De Leur is buiten het winterseizoen hovenier, zijn collega Edward Boon zit het grootste deel van het jaar „op de trekker” en de grasmaaier, bijvoorbeeld voor het onderhoud van sportvelden. Nu rijden ze vanaf zeven uur ’s ochtends, met een derde collega, door de hun toegewezen wijk om de bomen in te zamelen.

Per buurt verschilt de opbrengst nogal, vertellen ze. „In de wat rijkere wijken heb je bomen van een meter of zeven. Dan heb je drie bomen en zit je vol.” Ook lastig is als mensen hun boom inpakken in plastic, om te voorkomen dat er naalden in huis achterblijven. Edward Boon: „Voor ons is dat niet zo leuk, want dat moeten we weer uitpakken.”

Aan de kerstboom is goed geld te verdienen. Van boomzager tot kweker, van groothandel tot tuincentrum, de kerstboom is een interessant economisch product.

Maar de status die de boom heeft als hij de huiskamer uit is, is veranderd. Vroeger werd hij puur gezien als afval, waar je zo makkelijk mogelijk vanaf moest. Misschien wel in een grote nieuwjaarsfik. Die zijn voor een groot deel uitgebannen. Tegenwoordig is de afgedankte kerstboom een restproduct dat op een of andere manier verantwoord verwerkt moet worden. En die verwerking is een overheidstaak.

Een „bestektaak”, noemt coördinator René Schouten van HMS dat; het is een opdracht van de gemeente voor het afvalverwerkingsbedrijf. „Het is onze corebusiness. Of het nou een kerstboom is of een afvalzak, het moet van de straat af.”

In het verleden gingen de kerstbomen mee in de reguliere vuilnisophaal en werden ze verbrand. Dat is veranderd, vertelt Schouten. „De gemeente wil zo veel mogelijk gescheiden inzamelen. Dan is het lastig om dit erbij te hebben, daar hebben we een partner bij gezocht.” Sinds een jaar of zeven worden ze apart ingezameld, vooral door AH Vrij.

Voor AH Vrij, dat onder meer parken, de campus van TU Delft en sportvelden onderhoudt, is de winter een relatief rustige periode, legt uitvoerder Durby van den Berg uit. Behalve als het zo veel sneeuwt als de afgelopen week en het begaanbaar houden van wegen ook een van de werkzaamheden is. Er komt net een vrachtwagen met een lading zout aan op het bedrijfsterrein in Wateringen, terwijl vegers, strooiers en schuivers vertrekken in de zoveelste sneeuwbui.

Op een stil hoekje van het bedrijfsterrein ligt een stapel kerstbomen, sommige met het getimmerde kruis er nog aan. Het is maar een heel klein deel van de naar schatting 120.000 bomen die AH Vrij in deze periode ophaalt. Van den Berg rekent voor: „Ga ervan uit dat we 275.000 huishoudens hebben in Den Haag en ook religies die niet aan Kerst doen. Laat die 275.000 huishoudens 150.000 kerstbomen hebben. Dan komt 80 procent daarvan hierheen.”

Die bomen worden ingezameld door met veertig mensen per dag twee stadsdelen onder handen te nemen, en dat vier dagen in de week, twee weken lang. Dat nog afgezien van de ploegen die de wijken ‘narijden’ na de officiële ophaaldagen en de achtergebleven bomen ophalen.

Daarnaast zamelen kinderen bomen in. Ze kunnen er een lootje voor krijgen, waarmee ze een prijs kunnen winnen. Ook in andere gemeenten zijn initiatieven waarbij een beloning wordt gegeven voor het inleveren van de bomen.

De bomen die AH Vrij inzamelt, worden in de wijken versnipperd, legt Van den Berg uit. Sommige busjes hebben zelf een versnipperaar mee. Dan wordt de boom gelijk in kleine stukjes gehakt. Een gespecialiseerd bedrijf verwerkt de snippers tot pellets. „Het ruwe spul, daar loopt de hars te snel uit en dan krijg je een slechte verbranding. Als het in pellets zit, verbrandt het wel mooi.”

Met de verbranding van de bomen kiest Den Haag deels voor een andere verwerking dan Amsterdam en Rotterdam. Daar maken ze van de takken en naalden compost, alleen de stammen worden verbrand als biomassa. Amsterdam en Rotterdam kunnen geen precieze aantallen geven van de bomen die er zijn verwerkt. De schaal van de klus blijkt wel uit het grote aantal inleverplekken in Amsterdam: ruim 2.300, beschikbaar van eind december tot 18 januari.

Groenbedrijf AH Vrij haalt kerstbomen op in Den Haag.

FOTO Merlin Daleman

Bier met sparrennaalden

Door dagelijks bomen op te halen, voorkomt Amsterdam mogelijk de stapels bomen die in deze tijd her en der het straatbeeld bepalen. Een paar jaar geleden zetten juist die tijdelijke bossen van gekapte bomen Frederik Kampman, oprichter van de Amsterdamse bierbrouwerij Lowlander, aan het denken. „Hij dacht: dat is zonde, daar moeten we iets mee”, vertelt Rolf van der Sluis, hoofd operaties van de brouwerij. Kon er geen bier mee gebrouwen worden?

Het bleek te kunnen. De geur en smaak van de kerstboom zit voor een groot deel in de naalden. Die werden met de hand afgeknipt, in alcohol gelegd en daar werd een extract van gemaakt. Na een voedselveiligheidscontrole werd dat gebruikt om een winter-IPA te brouwen.

Het eerste jaar haalden de brouwers bomen op met een bakfiets en een klein autootje, vertelt Van der Sluis. Later werden ze ingezameld op een centraal punt. Alleen bomen met kluit kwamen in aanmerking, bij gezaagde bomen zouden de naalden te veel uitgedroogd zijn. Ook mochten ze niet bespoten zijn met kunstsneeuw of uit huizen komen waar gerookt werd.

Inmiddels is Lowlander gestopt met inzamelen en verwerken van kerstbomen. „Dat hebben we vijf jaar gedaan. Nu is het tijd voor nieuwe bieren. We maken bijvoorbeeld in de winterperiode een pumpkin weizen, met pompoenen die te lelijk zijn voor de verkoop”, zegt Van der Sluis.

De brouwer bracht ook een kerstbomenkookboek uit, met recepten voor sparrennaaldenboter, tomatentartaar in sparrennaaldenmarinade, scroppino met sparrennaalden. Kanttekening: niet alle kerstbomen zijn geschikt voor in de keuken, sommige naalden zijn zelfs giftig.

Concurreren met potgrond

Ook het Grondstoffenbos, een duurzaamheidsorganisatie, kwam voort uit de verwondering over het afdanken van grote aantallen bomen. Doel was de boom zo volledig mogelijk te gebruiken: de naalden voor geurstoffen, de takken en stammen voor houtvezels en het restant voor compost. Voor dat laatste werd samengewerkt met Pokon, bekend van meststoffen, en keukenwinkel Dille & Kamille voor de verkoop van de Heilige Grond, zoals het eindproduct werd genoemd.

In een paar gemeenten werden hiervoor de afgelopen jaren bomen ingezameld, ook bij Tuincentrum Ockenburgh in Den Haag, waar Jacques en Anke Fioole hun Deense kerstboom kochten.

Enkele tienduizenden bomen werden jaarlijks verwerkt, vertelt grondstofexpert Marianne Vollebergh. Maar de verwerking bleek zeer arbeidsintensief. „Het is te kostbaar om het tot pure grondstoffen te krijgen, dan konden we niet concurreren. Zoiets moet op grote schaal gebeuren en efficiënt.” Het Grondstoffenbos is, in ieder geval dit jaar, gestopt met het project. „We kregen het economisch niet rond”, zegt Vollebergh.

Dat het verwerken van kerstbomen veel tijd kost, beaamt Mike Vosse, mede-eigenaar van Vosse Groenrecycling in Amsterdam. Dat bedrijf verwerkt de bomen die in die stad zijn ingezameld. De eerste taak is het reinigen van de bomen; kerstballen en „de hele teringzooi” eruit halen. „Soms komen ze gewikkeld in dekbedden. In mindere wijken doen mensen niet aan sorteren. Gooi maar op straat, zo denkt iedereen.”

Door dat werk is de verwerking van de bomen „best duur voor de gemeente”, zegt Vosse. „Er gaat tijd in zitten, en tijd is geld.”

Naalden en takken tot vier centimeter dik verwerkt Vosse tot compost, de rest gaat naar de biomassacentrale. „Een grote klos hout, daar kan je wel grond van maken, maar dat kost veel energie,” zegt Vosse. Na een paar rondes sorteren worden te composteren delen van de kerstbomen bij de andere compostgrondstof gedaan. Vorig jaar werd 350 ton aan kerstbomen verwerkt. Hoeveel bomen dat waren, dat durft hij niet te zeggen.

In Den Haag worden de bomen niet gecomposteerd, maar uitsluitend gebruikt als biomassa. Dat is „relatief groen,” zegt coördinator Schouten. De gemeente Den Haag vindt verbranding als biomassa een goede bestemming, legt hij uit. Als daarover de opvattingen veranderen, wordt daar een weg voor gevonden, zegt hij. „We doen wat ons gevraagd is.”

De kringloop van de natuur

Op het terrein van AH Vrij opent uitvoerder Durby van der Berg de deur van een laag betonnen gebouw. Daarachter lijkt een rode container te staan: de verbrandingsoven. „Energie in de kringloop van de natuur”, vermeldt een sticker op de installatie. In deze ‘Heizomat’ gaan de tot pellets verwerkte kerstbomen uit Den Haag. Ze leveren anderhalve maand warmte voor het bedrijfspand van AH Vrij.

Naast de oven staat een grijze kliko, voor de as die overblijft.