Aardbevingsramp brengt Venezolaanse president Rodríguez in ‘onmogelijke balanceeract’

3 uren geleden 1

Ingestorte gebouwen en mensen die in paniek door de straten rennen. Beelden tonen grootschalige verwoesting. Woensdagavond rond 18 uur lokale tijd werd Venezuela getroffen door twee opeenvolgende aardbevingen, met een kracht van 7,2 en 7,5 – de zwaarste aardbeving in het land sinds 1900. Er vielen honderden gewonden en tientallen doden. Die tol zal naar verwachting de komende dagen verder oplopen.

Een verwoestende aardbeving komt nooit goed uit, maar voor Venezuela had het moment nauwelijks slechter kunnen zijn. Het land kampte al met een diepe politieke en economische crisis, met inflatie die is opgelopen tot honderden procenten per jaar. Sinds begin januari is de situatie verder op scherp gezet, nadat de Verenigde Staten de Venezolaanse president Nicolás Maduro ontvoerden. Tijdens een geheime operatie werden hij en zijn vrouw op 3 januari van hun bed gelicht en meegenomen naar een van de zwaarst beveiligde gevangenissen van de VS.

Van een klassieke regimewisseling bleek geen sprake: de Amerikaanse president Donald Trump sprak vrijwel onmiddellijk zijn steun uit voor vicepresident Delcy Rodríguez, de nummer twee van het land, en passeerde daarmee de democratische oppositie. Het was eerder regimebeheer, zoals het Center for Strategic and International Studies in Washington het noemde. De bestaande machtsstructuur bleef grotendeels intact, terwijl Rodríguez, traditioneel een uitgesproken criticus van Amerikaanse invloed, nu als een marionet in een positie zit waarin zij nauw met Washington moet samenwerken.

Olie is belangrijke factor

Sindsdien hebben de Verenigde Staten grote invloed op de koers van het olierijke land. Olie vormt daarbij een belangrijke strategische factor: Trump heeft herhaaldelijk benadrukt dat toegang tot grondstoffen voor de VS van groot belang is. Venezuela ligt bovendien in de Caribische regio, dichtbij het Koninkrijk der Nederlanden. Meerdere landen hebben hun hulp aangeboden, waaronder Nederland.

In haar eerste toespraak na de aardbevingen zei Rodríguez, geflankeerd door acht mannen en een vrouw: „Ik wil president Donald Trump en zijn regering bedanken, die voortdurend in contact staan met de Venezolaanse autoriteiten. Ze bieden ons steun en solidariteit.”

Jarenlang golden de VS als het imperialistische kwaad, nu moet Rodríguez er innig mee samenwerken

„Hier zie je de bijna onmogelijke balanceeract van Delcy Rodríguez”, zegt Eva van Roekel, als cultureel antropoloog verbonden aan de Vrije Universiteit Amsterdam. „Jarenlang golden de VS als het imperialistische kwaad. Nu moet ze er innig mee samenwerken.”

Sinds januari vragen veel Venezolanen zich af of met het verdwijnen van Maduro het einde van een tijdperk in zicht komt. „Een van mijn eerste gedachten bij deze aardbevingen was: gaat dit nu het proces versnellen?” zegt Van Roekel. Ze woonde lang in Caracas en onderzoekt hoe Venezolanen omgaan met opeenvolgende crises. „Voor Venezuela is dit een enorme klap. Het overheidsapparaat kan deze crisis helemaal niet bolwerken. Het is drama op drama op drama.”

Deadline voor verkiezingen nadert

Van Roekel wijst op de juridisch-politieke limbo waarin waarnemend president Rodríguez zich bevindt. Volgens de grondwet mag een vicepresident in noodgevallen negentig dagen het presidentschap waarnemen, met een mogelijke verlenging van nog eens negentig dagen. Daarna moeten verkiezingen worden uitgeschreven – een deadline die begin juli verstrijkt.

Toch verwacht Van Roekel dat het nu nog onwaarschijnlijker is dat die verkiezingen er snel komen. Rodríguez heeft vanwege de aardbevingen de noodtoestand uitgeroepen. Nu alle aandacht uitgaat naar de ramp, zal zowel de nationale als de internationale druk om verkiezingen te organiseren vermoedelijk afnemen. „Dat is een domper voor iedereen die hoopte op een politieke transitie en op echte verandering. Voor iedereen met een democratisch hart.”

Dat Venezuela nu hulp aanvaardt van landen die dat aanbieden, ziet Van Roekel als een positieve ontwikkeling. „Onder Maduro werd humanitaire hulp regelmatig afgewezen, zelfs tijdens ernstige voedseltekorten. Dat werd onderdeel van een geopolitiek spel.”

De ramp kan wel nieuwe geopolitieke dynamiek op gang brengen, verwacht Van Roekel. Externe partijen zullen proberen hun invloed te vergroten in het verzwakte land. China heeft al hulp aangeboden. „De VS zullen zich vermoedelijk presenteren als redder in nood. De vraag is welke tegenprestaties daar tegenover staan.”

Noodhulp als ruilmiddel

Daarbij spelen niet alleen olie, maar ook andere grondstoffen en zeldzame aardmetalen een rol. Eerder deze maand maakten de VS bekend dat zij een leider van de Venezolaanse criminele organisatie Tren de Aragua hadden gedood op Venezolaans grondgebied. Maar die actie is met mist omgeven. Bewijs van zijn dood leverden de VS niet. Critici vermoeden dat de explosies die ermee gepaard gingen door de VS worden gebruikt als voorbereiding om mijnen te openen in het gebied. Naast goud beschikt Venezuela over grote voorraden nikkel, koper, bauxiet en coltan.

Daarmee wordt opnieuw de tragiek van Venezuela zichtbaar. „In de geschiedenis hebben vooral buitenlandse bedrijven en overheden geprofiteerd van de Venezolaanse grondstoffenrijkdom”, zegt Van Roekel. „Het risico bestaat dat ook noodhulp wordt ingezet als ruilmiddel en onderdeel wordt van die onderhandelingsdynamiek.”

Ze verwijst naar een passage uit Tiempos feroces van de Venezolaanse schrijver Leonardo Padrón, een kroniek van de Venezolaanse crisis. Daarin beschrijft hij hoe Venezolanen gewend raken aan steeds diepere tegenslagen, aan weer een nieuwe crisis. Toen Maduro aan de macht kwam, schrijft hij, werd duidelijk dat ‘ondergang’ een woord is met talloze sótanos, kelders. Dat besef, zegt Van Roekel, is nu weer pijnlijk actueel.