Afrika scheurt misschien niet in twee, maar in drie

We weten al een tijdje dat een oostelijk stuk van Afrika traag maar zeker afscheurt. Geologen vermoeden al langer dat dit ook in het zuiden van het continent zou kunnen gebeuren, maar daar was geen hard bewijs voor. Tot nu.

Onderzoekers van de Universiteit van Oxford hebben een studie gepubliceerd in het vakblad Frontiers in Earth Science waarin zij de zogeheten Kafue-slenk in Zambia hebben bestudeerd. Een slenk is een gebied waar de aardkorst uit elkaar wordt getrokken en in het midden wegzakt. Volgens de studie maakt deze slenk deel uit van een veel grotere breuk die zo’n 2.500 kilometer lang is. Deze zou van Tanzania tot Namibië lopen.

De bekendste scheur is de Oost-Afrikaanse Slenk. Deze is meer dan 6.000 kilometer lang en bevindt zich al in een verder stadium. Wetenschappers zijn het erover eens dat Oost-Afrika zich over een tiental miljoen jaar zal afscheuren van de rest van het continent. De slenk in het zuiden bevindt zich in een veel vroeger stadium en dat maakt het moeilijker om te bewijzen dat er effectief iets aan de hand is.

Deze onderzoekers hebben een poging gewaagd en die lijkt nu succesvol. Ze hebben gasmonsters verzameld op acht plaatsen in Zambia, waaronder zes warmwaterbronnen en boorputten binnen de slenk en twee bronnen er ver vandaan. Die laatste twee dienden als een soort controlegroep.

Helium vertelt het verhaal

De onderzoekers hebben in het laboratorium vooral naar helium gekeken. Dat gas komt in twee varianten voor: helium-3 en helium-4. De verhouding tussen die twee verraadt waar het gas oorspronkelijk vandaan komt. Helium-3 zit vooral in de aardmantel en helium-4 komt uit die korst zelf. Daar ontstaat het door het radioactief verval van elementen zoals uranium.

In de bronnen binnen de slenk troffen de onderzoekers vooral helium dat uit de mantel afkomstig moest zijn. De verhouding lag er acht keer hoger dan wat je zou verwachten als alles uit de aardkorst zou komen. Bij de twee bronnen buiten de slenk werd daarentegen geen spoor van mantelhelium gevonden. Ook de koolstofdioxide (CO2) in een van de monsters leek afkomstig te zijn uit de mantel.

Leestip: Hoe ziekenhuizen in Nederland ook last gaan krijgen van de Iran-oorlog

Splitst Afrika zich in twee platen?

Geologen praten al langer over een aparte Somalische plaat die zich in Oost-Afrika langzaamaan lostwrikt van de rest van Afrika, de zogenaamde Nubische Plaat. Deze tweede breuk wijst erop dat het zuidelijke deel van Afrika, grofweg van het gebied vanaf Zambia tot aan Namibië en Zuid-Afrika, nu hetzelfde gaat doen. Dit blok krijgt voorlopig de naam ‘San plaat’. De kans bestaat dus dat Afrika op de heel lange termijn niet in twee, maar in drie stukken uiteen valt.

Voorlopig hoeft niemand in Lusaka of Windhoek zich echter zorgen te maken. Dit gaat miljoenen of zelfs tientallen miljoenen jaren duren.

Ook van praktisch nut

Dit onderzoek heeft ook een praktische kant. De combinatie van mantelgassen die via breukzones omhoogkomen, weinig aardbevingen en grondwater dat de CO2 opvangt is volgens de auteurs van de studie gunstig voor de opsporing van waardevolle gassen. Helium bijvoorbeeld, dat onder andere gebruikt wordt in MRI-scanners en raketten en wereldwijd steeds schaarser wordt (en zeker nu met de onzekerheden rond de Straat van Hormuz).

Er kan misschien ook zogenaamde witte waterstof worden opgespoord. Waterstof is een energiedrager die bij verbranding enkel waterdamp produceert. Normaal gezien moet het worden geproduceerd en dat is vervuilend als het met fossiele brandstoffen gebeurt (zogenaamde grijze waterstof), of duur wanneer het met hernieuwbare energie gebeurt (groene waterstof). Witte waterstof komt van nature voor, maar tot nu toe wordt het nog niet op grote schaal gewonnen.

Los daarvan moeten verdere metingen elders langs de vermoedelijke breuk worden uitgevoerd om de bevindingen van deze studie te bevestigen. Als hetzelfde mantelgas ook in Botswana of Namibië opduikt, wordt het verhaal moeilijker te ontkennen.

We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Afrika scheurt sneller open dan gedacht en dat is goed nieuws voor de wetenschap en Hoe een diepe tektonische hartslag Afrika langzaam in tweeën splijt (en een nieuwe oceaan laat opborrelen). Of lees dit artikel: Vulkaanuitbarstingen, verschuivende continenten: smeltende gletsjers hadden aan het eind van de laatste ijstijd grote gevolgen.

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast: