Bijen doen steeds op dezelfde plek een dansje. En laten daarmee zien hoe slim ze eigenlijk zijn

Schudden met die billen: je verwacht het misschien nog van een aap in een gekke bui, maar wist je dat ook bijen graag een dansje wagen? En onderzoekers weten nu eindelijk hoe hun dansvloer eruitziet.

Ze spreken van de waggeldans, die bijen uitvoeren om te vertellen waar het lekkerste hapje te vinden is of het beste nest. Het is best bijzonder dat de drukke diertjes dat kunnen. Het is namelijk het enige bekende communicatiesysteem van niet-gewervelde dieren.

De danspasjes

De waggeldans gaat als volgt: de bij waggelt met haar achterlijfje en slaat tegelijk met haar vleugels, terwijl ze in een rechte lijn beweegt. Daarna maakt ze snelle, afwisselende bochten naar links en rechts om dan terug te keren naar het beginpunt en opnieuw een waggelloop uit te voeren. Zo ontstaat de vorm van een acht.

De dans dient om de afstand en de richting over te brengen van bijvoorbeeld nectar of stuifmeel of een mogelijke nieuwe nestplaats. Extra bijzonder: de lengte van het waggelloopje staat in verhouding tot de afstand tot het lekkere hapje: ongeveer één seconde per kilometer. Ook komt de hoek van de waggelloop ten opzichte van de verticale lijn op de raat overeen met de hoek van het voedsel ten opzichte van de zon. Meestal draagt de bij ook de geur van het voedsel bij zich, zodat de andere bijen weten waarnaar ze moeten zoeken of beter gezegd ruiken, zodra ze op de aangegeven locatie aankomen.

Het aantal waggellopen dat de bij uitvoert, weerspiegelt hoe waardevol ze de voedselbron inschat. Is het écht lekker veel eten, dan danst ze heel lang om zoveel mogelijk andere bijen over te halen. Is de voedselbron minder aantrekkelijk, dan danst ze korter of helemaal niet. Het klinkt overigens exacter dan het is: andere bijen hebben vaak meerdere vliegpogingen nodig om de exacte voedselbron te vinden.

De meetmethode

Maar hoe zit het nu precies met die locatie van de dansvloer? We spraken erover met hoofdonderzoeker Byron Van Nest van de University of Manitoba in Canada. “De dansvloer is het gebied op de raat in de bijenkast waar de bijen doorgaans hun waggeldans uitvoeren. Ongeveer een eeuw lang werd dit gebied slechts omschreven als een zone bij de ingang van de kast”, vertelt Van Nest. “Er zijn enkele studies geweest die dit iets nauwkeuriger probeerden te kwantificeren, maar niemand kwam tot een formele beschrijving met duidelijke grenzen. Dat is wat wij hebben gedaan.”

De methode bestond uit drie stappen: ten eerste bepaalden de onderzoekers de totale omtrek van alle waargenomen dansen. Ten tweede berekenden ze de statistische spreiding van de dansen en tenslotte de ruimtelijke overlap van deze twee. “Deze overlap definieert het midden en de grens van de dansvloer, terwijl uitschieters worden uitgesloten. Vervolgens kunnen we specifieke kenmerken vastleggen: de x- en y-coördinaten van het zwaartepunt, de oppervlakte en omtrek, de lengte en breedte en de hoek ten opzichte van de horizontale lijn, aangezien de dansvloer meestal langgerekt is.”

Met deze specifieke maatstaven kunnen dansvloeren statistisch met elkaar worden vergeleken op verschillende tijdstippen van de dag (de zon beweegt en voedselbronnen zijn tijdelijk, dus dansen veranderen in de tijd), in verschillende seizoenen, tussen kolonies van verschillende grootte en tussen ondersoorten en kolonies met een verschillende gezondheid.” Deze uitgebreide meetmethode kan dus heel nauwkeurig vaststellen hoe de dansvloer van de bijen eruitziet.

De toepassingen

Het was geen verrassing dat de bijen specifieke stukken op de honingraat gebruikten voor hun dansen. “Het voordeel van een vaste dansvloer is dat de dansers en de andere bijen zich in een klein gebied bevinden, zodat ze elkaar gemakkelijk kunnen vinden. Een werkloze bij gaat naar de dansvloer om werk te zoeken. De bijen, die de nectar overnemen van de binnenkomende bijen, positioneren zich daar eveneens. Bovendien is een dansvloer dicht bij de ingang efficiënt en tijdbesparend”, legt de onderzoeker uit.

De afmetingen van de dansvloer zijn echter meer dan een leuk weetje. Ze kunnen ook iets zeggen over de gezondheid van een bijenvolk. “Er zijn aanwijzingen dat honingbijen die besmet zijn met varroamijten, die verwoestende bijenziekten overbrengen, in zekere mate sociaal afstandsgedrag vertonen in de kast. Het zou bijzonder interessant zijn als een wiskundige beschrijving van de dansvloer gebruikt kan worden als diagnostisch instrument voor de gezondheid van een kolonie”, aldus Van Nest.

De intelligentie

Maar in essentie is het vooral bijzonder om vast te stellen dat honingbijen met hun beperkte hersenpan tot zo’n georganiseerde communicatie in staat zijn. “Zelfs na twintig jaar onderzoek ben ik nog steeds onder de indruk van hun vermogens”, reageert de onderzoeker. “Bijen kunnen meerdere herinneringen aan voedselbronnen leren en onthouden. Ze kunnen wiskundige parameters communiceren die de locatie van waardevolle voedselbronnen aangeven. Ze kunnen feedback ontvangen van bijen over de relatieve kwaliteit van hun bron en hun dans daarop aanpassen. Ze kunnen de beweging van de zon volgen, zelfs als die niet zichtbaar is, om hun navigatie te ondersteunen. Ze kunnen hun taakverdeling flexibel aanpassen, bijvoorbeeld door verzorgsters vroegtijdig tot werkbij te maken of bijen weer terug te laten keren naar een verzorgende rol, zonder dat één individu het gedrag van de anderen aanstuurt”, klinkt het bewonderend.

En dat alles doen honingbijen met minder dan een miljoen hersencellen. “Vanuit neurologisch perspectief vormen honingbijen een geweldig modelsysteem om te begrijpen hoe informatie en gedrag in het brein worden georganiseerd. En omdat deze dieren ons voeden, geldt: hoe beter we begrijpen hoe hun foerageerstrategieën werken, hoe beter we hun beheer kunnen afstemmen in een wereld waarin voedselzekerheid steeds belangrijker wordt”, besluit Van Nest.

We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Bijen zingen een toontje lager: hitte en zware metalen veranderen gezoem en In honing proef je de bloemen die de bijen hebben bezocht. Maar er is ook iets minder smakelijks in terug te vinden. Of lees dit artikel: Waarom bijen door luchtvervuiling de bloemen minder goed kunnen bestuiven.

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast: