Niet alleen dolfijnen: ook poetslipvissen blijken mogelijk uitzonderlijk intelligent te zijn

Poetslipvissen blijken slimmer dan gedacht: ze kunnen zelfs een spiegel ’testen’ met een stukje garnaal.

Onderzoekers van Osaka Metropolitan University in Japan zagen een nieuw gedragspatroon bij de gewone poetslipvis (Labroides dimidiatus). Deze kleine vis staat bekend als een echte ‘schoonmaker’: hij eet parasieten van andere vissen. Tijdens verschillende spiegelproeven deed de vis echter ook nog iets verrassends. De vis begon actief met de spiegel te experimenteren, alsof ze wilden uitzoeken hoe spiegelbeelden werken. De studie is gepubliceerd in het tijdschrift Scientific Reports.

Spiegeltest

Spiegels worden vaak gebruikt om te onderzoeken of een dier zichzelf kan herkennen. Het idee is simpel: denkt het dier zichzelf, of vooral een soortgenoot te zien? Bij veel dieren leidt het tonen van een spiegel eerst tot sociale reacties, zoals dreigen of aanvallen. Pas later kan er gedrag komen dat lijkt op zelfherkenning. Eerder onderzoek liet al zien dat poetslipvissen zichzelf in een spiegel en op een foto kunnen herkennen. Tijdens dit onderzoek ontdekten ze echter iets nieuws: poetslipvissen gebruiken objecten in hun omgeving om zo te ‘testen’ hoe de spiegel werkt.

Om dat te ontdekken veranderden de wetenschappers het stappenplan dat ze eerder gebruikten voor hun gedragsonderzoeken. Voorheen kregen vissen vaak eerst dagenlang een spiegel te zien, zodat ze kunnen wennen aan de spiegelbeelden. Daarna krijgt het dier een markering op het lijf die lijkt op een parasiet. In deze studie vonden die stappen andersom plaats: de vissen kregen eerst een markering op hun lijf, en pas enkele dagen daarna zagen ze voor het eerst een spiegel. Die verandering in volgorde bleek een groot verschil te maken.

Leestip: Doorzichtige zebravissen laten zien wat stress met hun afweer doet

De reactie van de vissen was namelijk opvallend snel. Vissen die nog nooit een spiegel hadden gezien, leerden soms al binnen een uur dat de spiegel hun informatie gaf over hun eigen lichaam. Zodra ze de markering in de spiegel herkenden probeerden ze die weg te krijgen door langs stenen of de bodem te schuren, alsof ze een echte parasiet wilden verwijderen. Gemiddeld lieten de vissen dat ‘wegschuurgedrag’ na ongeveer anderhalf uur zien. Dat is veel sneller dan werd gemeten tijdens eerdere onderzoeken: toen vond dit gedrag pas plaats na zes tot acht dagen.

Onderzoeker Shumpei Sogawa legt uit hoe dat komt. Sogawa: “tijdens eerdere onderzoeken konden de vissen eerst dagenlang wennen een spiegel. Daardoor leerden ze hun spiegelbeeld te negeren. Pas daarna werd er een markering aangebracht.” Deze studie blijkt echter geen last te hebben van die onbedoelde effecten. Sogawa: “De vissen hadden waarschijnlijk al vanaf het begin door dat er iets vreemds op hun lichaam zat. Ze konden het echter nog niet zien. Daarom begonnen ze zo snel met het ‘wegschuurgedrag’ toen de spiegel eenmaal verscheen.”

Grote verrassing

Na enkele dagen zagen de onderzoekers dat sommige vissen iets nieuws begonnen te doen. De vissen pakten een klein stukje garnaal op van de bodem. Ze zwommen ermee omhoog en lieten het vlak voor de spiegel los. Terwijl het stukje naar beneden zakte volgden ze heel nauwkeurig het spiegelbeeld van het stukje garnaal. Daarbij tikten ze herhaaldelijk met hun bek tegen het glas.

De onderzoekers denken dat dit wijst op ‘contingency testing’: het vermogen om te testen of het gereflecteerde beeld van een spiegel overeenkomt met de echte wereld. Meestal doen dieren dat met hun eigen lichaam, bijvoorbeeld door rare bewegingen te maken en te kijken of het spiegelbeeld meebeweegt. In dit geval gebruikten de vissen juist een voorwerp. Door het stukje garnaal te laten vallen en de beweging te vergelijken met de reflectie leken ze te onderzoeken hoe de spiegel zelf werkt.

Bijzonder intelligent

Dat soort gedrag, waarbij voorwerpen worden gebruikt om de spiegel te onderzoeken, kennen onderzoekers van dieren die we vaak als heel intelligent zien, zoals dolfijnen. Zij blazen bijvoorbeeld bellen voor een spiegel en kijken vervolgens wat er in de spiegel gebeurt. Alleen: zo’n mate van intelligentie zien we eigenlijk alleen bij zoogdieren. Dat poetslipvissen iets soortgelijks doen is dus heel opvallend te noemen, omdat ze dus géén zoogdieren zijn.

Sogawa trekt daar een bredere conclusie uit. Sogawa: “Deze resultaten suggereren dat zelfbewustzijn niet alleen voorkomt bij het kleine groepje soorten dat de spiegeltest haalt. Het kan veel breder voorkomen, en dus ook bij vissen.” Zijn collega Masanori Kohda kijkt alvast vooruit. Kohda zegt: “Dit onderzoek kan invloed hebben op de evolutietheorie en op hoe we het begrip ‘zelf’ definiëren. Daarnaast kan het ook verregaande gevolgen hebben voor medische onderzoeken en voor onderzoeken naar dierenwelzijn.”

credit: Shumpei Sogawa, Osaka Metropolitan University

We schreven vaker over dit onderwerp, lees bijvoorbeeld ook Zebravislarven geven artsen binnen enkele dagen duidelijkheid over de aanwezigheid van een zeldzame spierziekte en Wat is er zo bijzonder aan de pas ontdekte nieuwe soort spitssnuitdolfijn in de Westerschelde? . Of lees dit artikel: Er zitten zelfs schadelijke microplastics in de adem van een dolfijn, en dat heeft verregaande gevolgen .

Schrijf je in voor de nieuwsbrief! Ook elke dag vers het laatste wetenschapsnieuws in je inbox? Of elke week? Schrijf je hier in voor de nieuwsbrief!

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast: