Broosheid akkoord tussen VS en Iran tempert opluchting na uitblijven catastrofe

De catastrofe is afgewend – in elk geval tijdelijk. Na dagen van extreme dreigementen kwam er in de nacht van dinsdag op woensdag dan toch een staakt-het-vuren.

De ontspanning, hoe welkom ook, kan niet verhullen dat het gevaar van nieuwe escalatie nog geenszins is geweken. De afspraken die na tussenkomst van Pakistan werden gemaakt zijn vaag. Woensdagochtend circuleerden er verschillende ‘puntenplannen’ die niet lezen als een akkoord, maar als een lijst met eisen. Het echte werk moet nu beginnen, succes is niet gegarandeerd. Zeker is alleen dat de oorlog die de VS en Israël begonnen zonder zich te bekommeren om internationaal recht een nieuwe fase is ingegaan.

Ondanks wekenlange bombardementen is Iran nog steeds in staat om terug te slaan en door controle over de Straat van Hormuz druk uit te oefenen op de VS en Israël. Iran is verzwakt. Er is veel militair materieel vernietigd en een groot aantal leidinggevenden, onder wie de opperste geestelijk leider, ayatollah Ali Khamenei, is gedood. Maar Iran is niet uitgespeeld en hoeft dus lang niet alles te accepteren. 

De VS hebben veel geïnvesteerd, maar weinig binnengehaald. De oorlog werd door de VS gerechtvaardigd met uiteenlopende doelen, die niet of op zijn best gedeeltelijk, zijn bereikt. Het Iraanse regime is niet gevallen. Raketinstallaties zijn niet volledig uitgeschakeld. Iran bezit nog steeds verrijkt uranium, al is onduidelijk wat de status is van de verrijkingsinstallaties. Wel hebben de VS vriend en vijand opgezadeld met een ontwrichting van de wereldorde en de energiemarkt.

Voor Israël is verzwakking van het Iraanse regime winst. Iran en zijn bondgenoten in de regio worden er gezien als een bedreiging. Na de genocidale oorlog tegen Hamas in Gaza, heeft Israël de strijd aangebonden met Hezbollah in Zuid-Libanon, waar een miljoen burgers zijn ontheemd en veertienhonderd doden zijn gevallen. Iran wil dat ook daar de gevechten worden gestaakt, Israël wil dat niet.

Daar staat tegenover dat de VS én Iran belang hebben bij beëindiging van het conflict. Trump wil stoppen met de oorlog omdat die hem teveel politiek krediet kost in eigen land. Iran heeft er uiteraard baat bij dat er een eind komt aan bombardementen en vernielingen.

Europese leiders, die niets van de Amerikaans-Israëlische aanval moesten weten, maar die ook niet luid veroordeelden, verwelkomden het staakt-het-vuren en riepen op tot snelle onderhandelingen. De Europese neutraliteit was bij Trump slecht gevallen. Hij maakte zijn bondgenoten uit voor lafaards en dreigde uit de NAVO te stappen. In een gezamenlijke verklaring beloofde een aantal Europese leiders woensdag bij te zullen dragen aan het beveiligen van de scheepvaart in de Straat van Hormuz. 

De voorlopige ontspanning in de Golf komt niets te vroeg voor NAVO-baas Mark Rutte die juist deze woensdag Trump bezoekt en wiens belangrijkste taak het is om Europa en de VS bijeen te houden. Ook het werkbezoek van het koninklijk paar volgende week aan de VS kan nu in een minder gespannen sfeer verlopen. Onderdeel van het bezoek is een overnachting in het Witte Huis.

Pakistan heeft een belangrijke rol gespeeld als bemiddelaar. De Pakistaanse krant Dawn schrijft dat premier Shehbaz Sharif de contacten met Iran onderhield terwijl legerleider Asim Munir belde met Trump. Zij hebben een goede band sinds de beëindiging van een gewapend conflict tussen India en Pakistan vorig jaar. Munir is in het Witte Huis ontvangen en Trump noemde hem zijn ,,lievelingsmaarschalk”. Pakistan heeft overigens ook zelf belang bij een spoedig einde aan het conflict. Het betrekt zijn olie grotendeels via de Straat van Hormuz en was daardoor één van de landen waar kort na de blokkade problemen ontstonden. Benzine werd gerantsoeneerd, scholen sloten en de werkweek voor ambtenaren werd ingekort.

Trump postte in de nacht van dinsdag op woensdag dat hij na gesprekken met Pakistan besloot mee te werken aan een staakt-het-vuren van twee weken op basis van een door Iran verstrekt tienpuntenplan. De Amerikaanse krant The Wall Street Journal publiceerde een lijst van tien punten waarin alleen Iraanse eisen en Amerikaanse concessies staan. Zo moeten de VS alle militairen uit de regio terugtrekken, worden alle sancties opgeheven, behoudt Iran het recht uranium te verrijken en ontvangt het herstelbetalingen. 

Iran heeft op zijn beurt gezegd dat bij de gesprekken ook een Amerikaans vijftienpuntenplan een rol zal spelen. Het gaat vermoedelijk om een nooit gepubliceerd voorstel van de VS dat al langer circuleert. Volgens CNN eisen de VS dat Iran de voorraad verrijkt uranium overdraagt en de steun aan bondgenoten zoals Hezbollah staakt. Woensdagmiddag verwees ook Trump naar dit vijftienpuntenplan. 

Pakistan heeft de VS en Iran uitgenodigd voor vredesbesprekingen op vrijdag in Islamabad. In die gesprekken moet een groot aantal horden worden genomen om tot een duurzaam bestand te komen.

1Israël zet aanvallen op Libanon voort

De eerste proef voor het staakt-het-vuren is de situatie in Libanon. De Pakistaanse premier Sharif kondigde op berichtenplatform X aan dat het staakt-het-vuren „overal” geldt, „inclusief in Libanon en elders”. Maar dit werd snel tegengesproken door premier Benjamin Netanyahu van Israël. Zijn kantoor liet weten het Amerikaanse besluit om de bombardementen op Iran te staken te steunen, maar dat het staakt-het-vuren „niet geldt voor Libanon”.

De Israëlische aanvallen op Libanon en de militaire invasie van het zuiden van het land gingen woensdag dan ook door. Sterker, het Israëlisch leger voerde naar eigen zeggen de grootste gecoördineerde aanval uit in het land sinds het begin van de oorlog. Het Libanese ministerie van Volksgezondheid vreest dat er „honderden doden en gewonden” zijn gevallen.

Het Israëlische leger vaardigde woensdag opnieuw ‘evacuatiebevelen’ uit voor de zuidelijke stad Tyrus en zuidelijke buitenwijken van Beiroet. De Libanese overheid heeft ontheemde burgers opgeroepen om vooralsnog niet naar het belegerde zuiden van het land terug te keren. 

De afgelopen weken had Iran aangedrongen dat een bestand ook voor Libanon zou gelden, in het belang van Irans bondgenoot Hezbollah. De Libanese strijdgroep zou woensdag wel zijn aanvallen op Israël en Israëlische troepen hebben gestaakt, zo meldden bronnen dicht bij de strijdgroep aan persbureau Reuters. Het risico bestaat dat Netanyahu de oorlog in Libanon aangrijpt om het bestand met Iran te torpederen en de Amerikanen te bewegen om de oorlog voort te zetten. In Israël is brede politieke steun voor de oorlog tegen Iran. Woensdag klonk er dan ook felle kritiek op het Amerikaans-Iraanse bestand van onder meer oppositieleider Yair Lapid. 

2Atoomprogramma nog steeds splijtzwam

Moet Iran zijn atoomprogramma opgeven? Deze vraag was de hoofdmoot in de onderhandelingen tussen de VS en Iran voorafgaande aan de oorlog. Iran noemt het verrijken van uranium op eigen bodem een „recht”. De VS gebruikten de Iraanse weigering om het kernprogramma stop te zetten als een rechtvaardiging voor de oorlog. 

Ruim vijf weken oorlog lijkt deze impasse niet te hebben beslecht. Onder meer de Britse krant The Guardian meldde woensdagochtend dat er versies van het Iraanse tienpuntenplan circuleren waarin de VS akkoord zouden moeten gaan met verrijking van uranium op Iraanse bodem. Maar later kwam president Trump alweer met een nieuw bericht op sociale media waarin hij stelde dat „er geen verrijking van uranium zal plaatsvinden”. 

Trump stelde daarbij dat de VS in samenwerking met de Iraniërs de Iraanse voorraad het hoogverrijkte uranium „zal opgraven” – dat volgens hem is begraven door de Amerikaanse bombardementen op Iraanse nucleaire installaties vorig jaar zomer. Ook deze afspraak is niet door Iran of bemiddelaar Pakistan bevestigd. 

3Iran wil garanties 

Iran wil koste wat het kost voorkomen dat het land in een vergelijkbare situatie belandt als Gaza of Libanon. Daarbij bestaat er op papier een bestand, maar de VS en Israël blijven naar eigen goeddunken aanvallen uitvoeren. Iraanse vertegenwoordigers zouden hier de afgelopen dagen op hebben aangedrongen bij bemiddelaars uit de regio.

De Iraanse angst komt niet uit de lucht vallen. „Het maaien van het gras” is Israëlisch legerjargon voor het uitvoeren van periodieke aanvallen op vijanden, zoals Hamas in Gaza en Hezbollah in Libanon. Een verzwakt Iran met weinig luchtafweer-capaciteit loopt het gevaar een volgend doelwit van deze aanpak te worden. 

In versies van het tienpuntenplan staat dat Iran ook het vertrek van Amerikaanse militairen uit de regio eist. Dat dit daadwerkelijk gebeurt is zeer onaannemelijk omdat de VS hier meer dan veertigduizend militairen hebben gestationeerd. 

4Wie controleert de Straat van Hormuz?

Heropening van de Straat van Hormuz – waar normaliter dagelijkse grote hoeveelheden olie, gas en andere waardevolle goederen doorheen worden geloodst – ontwikkelde zich tot het speerpunt in de oorlog. Hoewel de VS en Iran het er in hun ‘deal’ over eens zijn dat het scheepvaartverkeer onmiddellijk zal worden hervat, blijft onduidelijk onder welke voorwaarden Iran dit toestaat.

Uit een verklaring van de Iraanse minister van Buitenlandse Zaken Abbas Araghchi valt op te maken dat Teheran militaire controle over de zeestraat zal houden. Op voorwaarde dat de Israëlisch-Amerikaanse aanvallen op Iran stoppen „zal een veilige passage door de Straat van Hormuz mogelijk zijn in samenwerking” met de Iraanse strijdkrachten.
Hiernaast gaan er Iraanse plannen rond om tol te blijven heffen voor doorvaart van schepen. Trump lijkt zich over dit scenario weinig zorgen te maken. Sterker nog, hij denkt er misschien een slaatje uit te kunnen slaan. „We overwegen het als een gezamenlijke onderneming te doen”, zei Trump toen een verslaggever hem woensdag vroeg naar het Iraanse tolplan „Het is een manier om de zeestraat te beveiligen – en ook om hem te beschermen tegen allerlei andere partijen”, aldus Trump.

Mogelijk ziet Teheran het tolplan zelfs als een manier om de wederopbouw in het land te bekostigen – wat zal betekenen dat de rest van de wereld zou moeten opdraaien voor een oorlog die Israël en de VS zijn begonnen. Een andere oplossing die Iran aandraagt is herstelbetaling door Israël en de VS.

5Houdt het bestand?

Woensdagochtend voerde Iran nog aanvallen uit, onder meer op de Verenigde Arabische Emiraten. Koeweit sprak van zeker 28 drones gericht op de energiesector en ontziltingsinstallaties, waarbij zware schade ontstond. President Trump mag claimen dat de VS hun militaire doelen hebben „bereikt en zelfs overtroffen”, de realiteit van de afgelopen dagen toont aan dat Iran verre van ontwapend is. Washington heeft eerder beweerd dat de Iraanse luchtmacht en de marine volledig zijn uitgeschakeld, terwijl minister van Defensie Pete Hegseth wekenlang volhield dat Iran geen enkele luchtverdediging meer had. CNN meldde vrijdag op basis van Amerikaanse inlichtingenbronnen dat de helft van de Iraanse raketlanceerinstallaties nog intact is, en dat Iran nog beschikt over duizenden kamikazedrones. Ook de Iraanse luchtafweer werkt in elk geval nog gedeeltelijk, getuige het neerhalen van een Amerikaanse F-15 vorige week.