Componist John Dowland is de meester van de melancholie

Vanwege zijn vierhonderdste sterfdag prijkt dit jaar de Britse renaissancecomponist John Dowland (1563-1626) op menig concertprogramma. Alleen deze week al twee keer. Vrijdagavond tokkelt de Franse luitist Thomas Dunford zijn muziek in Rotterdam en vanaf donderdag reist het Nederlandse Castello Consort met The Image of Melancholly langs vier zalen. Want melancholie vormt het wezen van Dowlands muziek.

„Hij is de meester van de weemoed”, zegt trombonist Matthijs van der Moolen (31), oprichter van het Castello Consort. „Het mooiste voorbeeld in mijn ogen is Semper Dowland, semper dolens, Altijd Dowland, altijd treurend. Na twee maten weet je al dat dit niet goed gaat eindigen. Halfweg krijg je toch hoop, want de harmonieën gaan richting majeur. Dan, uit het niets, is het voorbij en blijf je met een leeg gevoel achter. Bij Semper Dowland, semper dolens kan ik niet ophouden met luisteren. Ik wil dat het doorgaat. Het werk voelt zo modern, dat het nu geschreven had kunnen zijn.”

Grillig genie

Melancholie was een modegril begin zeventiende eeuw in het Engeland onder koningin Elizabeth I. Filosofen dachten na over de oorzaken, artsen zochten een medicijn tegen deze pandemie. Er verschenen vuistdikke boeken over. En ook Dowland was ermee besmet. Zijn biograaf Diana Poulton vergelijkt hem met de figuur Jacques uit het toneelstuk As You Like It van tijdgenoot William Shakespeare, die „melancholie uit een lied kan zuigen zoals een wezel eieren leeg zuigt”.

Wie Dowland precies was, blijft een raadsel. Waar en wanneer hij precies ter wereld kwam, weet niemand. Biografische geschriften spreken van een genie met een grillig temperament, een man die geen kritiek verdroeg en verbitterde omdat het hem niet lukte een belangrijke positie te krijgen aan het Britse hof. Hij verbleef lange perioden in het buitenland, waar hij werkte voor de Engelse ambassadeur in Parijs, twee Duitse keurvorsten en koning Christiaan IV van Denemarken.

Dowland noemde zichzelf een Infelice Inglese, de ongelukkige Engelsman. Als motto voor zijn eerste liederenboek koos hij een citaat uit Metamorfosen van de Romeinse dichter Ovidius: „Nec prosunt domino, quae prosunt omnibus, artes! De kunst van mij, die anderen beter maakt, verzaakt zijn meester.” Toch groeit zijn oorwurm Flow my Tears uit tot de zeventiende-eeuwse wereldhit. In Europa duikt die melodie op in allerlei manuscripten en liedboeken. In Nederland maakt Jan Pieterszoon Sweelinck er een bewerking van. En dichters prijzen in hun poëzie Dowlands „hemelse beroering van de luit die de menselijke emotie in verrukking brengt”. Maar Dowland zelf is blind of ongevoelig voor deze roem. Tegen de stroom van bewondering in volhardt de componist in zijn rol van miskend genie.

https://www.youtube.com/watch?v=fm9SwDnyy18&list=RDfm9SwDnyy18&start_radio=1

De doorbraak

Na zijn dood leidde Dowlands muziek lang een kwijnend bestaan. De luit moest al snel daarna het veld ruimen voor andere instrumenten, en keerde pas gestaag terug vanaf de eerste helft van de twintigste eeuw. En met name voor een kleine groep kenners. Hier en daar dook weer de naam van Dowland op. En vaak ook nog op onverwachte plekken, zoals de sciencefiction-romans van de Amerikaan Philip K. Dick. De duistere toekomstvisioenen van de cultschrijver inspireerden Hollywood onder meer tot de kaskrakers Total Recall, Blade Runner en Minority Report.

Op zijn beurt liet Dick zich kennen als bewonderaar van Dowland. Zo verwees hij al vroeg – halfweg de jaren zeventig – naar een lied van de Britse componist in de eerste drie woorden uit titel van zijn boek Flow my Tears, the Policeman Said. En in The Divine Invasion (1981) laat Dick de hoofdpersoon luisteren naar de fictieve zangeres Linda Fox die Dowlands liederen „bewerkt voor de wereld van nu”.

Een kwart eeuw na verschijning van de roman werd deze fantasie werkelijkheid, toen Sting zijn album Songs from the Labyrinth uitbracht. Dit betekende de doorbraak van Dowland bij het grote publiek. „Ik denk niet dat er een gapend gat zit tussen zijn manier van componeren en de onze”, merkte Sting op. „Goedbeschouwd was hij de oervader van de singer-songwriter van vandaag. Wij staan met zijn allen in die traditie.”

Zet Dowlands Flow my Tears naast Eric Claptons Tears in Heaven en je weet wat Sting bedoelt. Het zijn beide vruchten van dezelfde melancholische boom.

https://www.youtube.com/watch?v=EBJkb5wrw-Q&list=RDEBJkb5wrw-Q&start_radio=1

Druppelende tranen

Het vermogen om te ontroeren, heeft Dowlands muziek vier eeuwen na zijn dood nog steeds, ook voor de eigentijdse luisteraar, vindt luitist Mike Fentross (64), die al meer dan veertig jaar diens stukken speelt. „De eerste herinneringen gaan terug naar begin jaren tachtig. Ik zat op het conservatorium en op zaterdag speelde ik met mijn vriendin – die zang studeerde – Dowlands luitliederen in de winkelstraten van Den Haag. Daar oogstten we veel bewondering en geld mee. Zijn repertoire komt overal tot zijn recht.”

De afgelopen decennia keerde Fentross vaak bij Dowland terug. „Hij blijft een groot en tijdloos componist met krachtige melodieën die zich aan het geheugen hechten. Zijn genialiteit schuilt vooral in de doorwrochte middenstemmen. Een halve tot een hele eeuw later hoor je ze terug bij Henry Purcell en Johann Sebastian Bach.”

Hij zingt eerst de baslijn en vervolgens de tussenstemmen van Flow my Tears. „De eerste vier dalende noten. Zouden ze verankerd zitten in het menselijke dna? vraag ik me regelmatig af. Die komen zo diep binnen. Door sommigen worden ze vergeleken met tranen die langs wangen naar beneden druppelen. Flow my Tears hoef je maar één keer te horen om dat lied nooit meer te vergeten.”

Luitist Thomas Dunford speelt ‘Van Dowland tot The Beatles’ vrijdag 13 maart in Rotterdam. Info: dedoelen.nl
Het Castello Consort toert met ‘The Image of Melancholly’ van 12 tm 22 maart langs Den Haag, Ewijk, Middelburg en Amsterdam. Info: www.castelloconsort.com