Controverse over eerste Amerikanen laait weer op

Wanneer migreerden de eerste mensen naar Amerika, het laatste continent op aarde dat werd bevolkt? De strijd om die vraag is, na een lange wapenstilstand, opgelaaid door een nieuwe, omstreden studie die de wetenschappelijke consensus erover aanvecht.

Een groep van zes onderzoekers uit Chili, Oostenrijk en de VS plaatsen in Science vraagtekens bij de datering van de Monte Verde-vindplaats in het zuiden van Chili. Die geldt als het meest overtuigende bewijs dat het continent al eerder werd bevolkt dan algemeen werd aangenomen. Maar volgens het nieuwe team onderzoekers, die aardmonsters uit de nabije omgeving opnieuw dateerden, moeten de aangetroffen resten duizenden jaren minder oud zijn.

Die claim is al direct tegengesproken. Hoogleraar antropologie Tom Dillehay, pionier van het Monte Verde-onderzoek die de site in 1976 ontdekte, laat in een reactie geen spaan heel van de nieuwe studie. Hij mailt een verklaring van de Monte Verde-Stichting die de vindplaats beheert. Die stelt dat het Science-artikel „tal van methodologische en empirische fouten” bevat en de gebruikte data „een mengsel van verzinsels en misverstanden” zijn.

Voornaamste kritiek van Dillehay en de stichting is dat de onderzoekers geen werk deden op de vindplaats zelf, maar in de directe omgeving, en hun geologische dateringen daar op baseerden. Ze onderzochten niet de houtresten op de site zelf die zouden hebben gediend als gebouwen, maar alleen splinters uit planten en wortels in de omgeving. Ook negeert de studie volgens de stichting „een karrevracht aan artefacten” die door eerdere onderzoekers zijn gedateerd, zoals stenen werktuigen en resten van eetbare planten, inclusief wilde aardappels.

Voorbij de Clovis-horizon

De datering van de eerste menselijke bewoning van Amerika, vanuit Noordoost-Azië over de dan droog liggende Beringstraat in het noorden, is al sinds jaar en dag inzet van controverse. Tot in de jaren negentig gold de Clovis-vindplaats in Nieuw Mexico in het zuidwesten van de Verenigde Staten als het oudste teken van menselijke bewoning op het continent, 13.000 jaar oud. Die datering geldt als de ‘Clovis-horizon’. De spectaculaire vondsten van Monte Verde verschoven die tijdshorizon zo’n duizend jaar verder in het verleden, naar ongeveer 14.000 jaar geleden. En omdat de weg vanuit het noorden veel langer is dan naar Clovis in Nieuw Mexico moet de migratie van de eerste groepen mensen, nóg veel eerder zijn begonnen. Als die zuidelijke trek langs de kust, over zee, is gegaan, via de ‘kelp-route’ kan die migratie volgens sommigen overigens ook wel weer best snel zijn gegaan.

Die doorbreking van de Clovis-horizon werd niet direct algemeen geaccepteerd. Over de Monte Verde-vondsten – voedsel, huiden, bewerkte dierenbotten, gefossiliseerde ontlasting en houtresten van onderkomens – woedde lang discussie onder wetenschappers die wilden vasthouden aan de Clovis-horizon. Inmiddels is dat pleit wel beslecht en gaan de meeste pre-Columbiaanse archeologen er vanuit dat de vondsten in Monte Verde II ouder zijn dan de Clovis-vondsten. Dat wordt nog volop betwist voor Monte Verde I, een nog oudere aardlaag dan het eerste afgegraven segment.

Het nieuwe onderzoek van de vooral Chileense groep onderzoekers zaait nu weer twijfel over Monte Verde II. Het team onder leiding van archeoloog Todd Surovell van de universiteit van Wyoming, met vier wetenschappers van de katholieke universiteit van Santiago in Chili en een Oostenrijkse geoloog van de Universität für Bodenkultur in Wenen, deed geologisch onderzoek en maakte nieuwe C14-dateringen van resten hout en houtskool. Hun bevindingen stroken volgens de onderzoekers niet met de consensus dat Monte Verde II stamt uit het late Pleistoceen (tot 12.000 jaar geleden). De site zou te traceren zijn tot het daaropvolgende, meer recente Holoceen.

Niet onder de indruk

Of die conclusie stand houdt, is zeer de vraag. Ook archeoloog David Meltzer, expert in Amerikaanse prehistorie, is niet onder de indruk. Net als Dillehay wijst hij er in een e-mail op dat de studie niet is gebaseerd op onderzoek ter plaatse maar in de nabije omgeving, bovendien over een periode van niet langer dan een werkweek.

Ook Meltzer verbaast zich erover dat de studie geen rekening houdt met de vroege datering van tal van houten en benen artefacten die op de vindplaats zijn aangetroffen, zoals een lans en de bewerkte slagtand van een mastodont. Meltzer: „Het lijkt me onwaarschijnlijk dat mensen die resten pas duizenden jaren later hebben bewerkt, toen de mastodonten waren uitgestorven. Of neem de houten lans. Welke mensen in het Holoceen zouden een 6000 jaar oud stuk hout als lans gebruiken?” Hij spreekt van „een kort en opvallend onvoldragen artikel”.

De datering van nieuwe prehistorische vondsten in Noord- en Zuid-Amerika, is geregeld aanleiding voor wetenschappelijke discussie. Hoe kleiner het tijdsverschil met de ‘Clovis-horizon’ in Noord-Amerika, hoe korter ook de periode wordt voor omvangrijke migratie naar het huidige Chili, vele duizenden kilometers zuidelijker. Soms heeft dat debat over archeologische datering ook een politieke dimensie, met name in Noord-Amerika. Inheemse groepen die nog altijd strijden om erkenning van hun rechten zijn gebaat bij een zo oud mogelijke datering. Nieuwkomers of bedrijven die aanspraak maken op hun land hebben er belang bij om ook Paleo-Amerikanen te typeren als recente immigranten.

Puur wetenschappelijk gezien zal dit nieuwe artikel volgens David Meltzer geen wezenlijke verandering brengen in de wetenschappelijke inzichten over de vroegste bewoning van Zuid-Amerika, zelfs als de bevindingen voor een deel gegrond blijken. „Monte Verde is niet de enige plek in Amerika die ouder is dan Clovis. Het algemene verhaal zal hier echt niet door veranderen.”