De man die president Trump achter de tralies had willen krijgen

3 uren geleden 1

Knarsetandend moest Robert Mueller, de ervaren en onkreukbare openbaar aanklager, in maart 2019 na bijna twee jaar onderzoek vaststellen: „Hoewel dit rapport niet tot de conclusie komt dat de president een misdrijf heeft begaan, pleit het hem ook niet vrij.” Het zinnetje zegt veel over de diepte van Muellers frustratie: hij kon de verdachte niet aanklagen ómdat die president was, maar hij kon het niet met zijn geweten in overeenstemming brengen om hem daarmee van alle blaam te zuiveren. Hoefde ook niet, want die president was Donald Trump en die schreef destijds meteen op (toen nog) Twitter: „Van alle blaam gezuiverd!”

Mueller is vrijdag op 81-jarige leeftijd gestorven. Hij leed al enkele jaren aan de ziekte van Parkinson, zo berichtte The New York Times vorig jaar. Die krant plaatste zaterdag een verklaring van zijn familie op het tegenwoordige X. „Met diepe droefenis delen wij het nieuws dat Bob gisternacht is overleden. Zijn familie verzoekt haar privacy te respecteren.” Het is in al zijn bondigheid een typerende mededeling. Mueller was een aanklager die spectaculaire zaken onderzocht – de Panamese president en drugshandelaar Manuel Noriega belandde dankzij hem achter tralies, net als maffiabaas John Gotti – maar zelden of nooit de schijnwerpers opzocht.

President George W. Bush benoemde hem tot FBI-directeur en Mueller, die net als Bush tot de Republikeinse Partij behoorde, trad precies een week voor de aanslagen van 11 september 2001 in New York en Washington aan. In de nasleep wilde president Bush de inlichtingendiensten veel ruimere bevoegdheden geven om de War on Terror, zoals die werd genoemd, succesvol te kunnen voeren. Een van de voorgestelde instrumenten was het vrijwel ongelimiteerde afluisteren van Amerikaanse burgers, ook zonder instemming van het ministerie van Justitie.

Daartegen verzette FBI-directeur Mueller zich. Samen met de toenmalige onderminister van Justitie, James Comey, die later FBI-directeur zou worden, ging hij in maart 2004 naar het ziekenhuis waar de minister van Justitie John Ashcroft lag. Het was een race, zo zou Comey later schrijven, want enkele naaste adviseurs van president Bush waren ook op weg naar het ziekenhuis. Zíj wilden de minister van Justitie juist bewegen om in te stemmen met die vergaande afluisterbevoegdheden. Mueller en Comey arriveerden eerst en overtuigden de minister.

Toen de president enkele dagen later aankondigde het plan toch te zullen uitvoeren, spraken Comey en Mueller met elkaar af te zullen aftreden. In het Oval Office sprak Bush eerst met Comey, van wie hij naar verluidt al half afscheid nam. Toen hij van hem hoorde dat ook Mueller dan zijn ontslag zou indienen, draaide de president bij. Toen een journalist Mueller naar zijn gedachten bij die gelegenheid vroeg, zei die: „Je probeert gewoon op het juiste moment het juiste te doen.”

Toen Muellers termijn als FBI-directeur afliep vroeg de Democratische president Barack Obama hem nog twee jaar langer aan te blijven. Comey, ook al een Republikein, volgde Mueller op.

‘Hij is onverstoorbaar’

Mueller was alweer advocaat en doceerde aan de Stanford universiteit in Californië, toen de verkiezingsstrijd van 2016 losbrandde. Er verschenen berichten over Russische pogingen om de campagne te beïnvloeden ten gunste van de Republikeinse kandidaat Donald Trump. Die berichten werden na afloop bevestigd door onderzoeken van onder meer de Director of National Intelligence, het ministerie van Binnenlandse Veiligheid en door het rapport dat Robert Mueller zou schrijven.

Door de aanhoudende geruchten over banden tussen de Russische geheime diensten en het team van Trump, voelde Trumps minister van Justitie Jeff Sessions zich genoodzaakt een speciaal aanklager aan te stellen. De opdracht in Order 3915-2017 luidde de „bemoeienis van de Russische regering met de presidentsverkiezingen van 2016 te onderzoeken” evenals „uit dit onderzoek voortvloeiende zaken”. Mueller kreeg die opdracht.

Het bracht hem onmiddellijk in Trumps vizier. Op Twitter sprak de president consequent van een ‘heksenjacht’. Zijn naaste medewerkers, die in Trump-I de president nog wel eens tegenspraken, weerlegden die kwalificatie. Trumps nieuwe minister van Justitie, William Barr, zei met zoveel woorden tegen de Senaat in zijn benoemingsgesprek: „Robert Mueller zou niet betrokken kunnen zijn bij een heksenjacht.”

NRC sprak in maart 2019 met Garrett Graff, een van de weinige journalisten die de gelegenheid had Mueller meermaals te interviewen, voor een boek over diens jaren bij de FBI. Graff zei dat de Twittersalvo’s van Trump weinig indruk op Mueller zullen hebben gemaakt. „Hij is onverstoorbaar.” Hij zei ook dat „het Rusland-onderzoek voor Mueller misschien op de derde plaats komt van de lastige klussen die hij in zijn leven heeft gedaan”.

Misschien dat het onderzoek niet het lastigste uit Muellers loopbaan was, maar de druk eromheen had wel een bijzondere dimensie. Alle tegenstanders van Trump hadden hun hoop gevestigd op het rapport dat Mueller zou schrijven. Er liepen mensen in Washington met T-shirts met daarop ‘God Protect Robert Mueller’, of een variant op een bierreclame: ‘It’s Mueller Time’.

‘Blij dat hij dood is’

Dat bleek allemaal pas toen het rapport werd vrijgegeven. Deel 1 gaat over de inspanningen van de Russen om de verkiezingsstrijd van 2016 te beïnvloeden, over het hacken van topmensen bij de Democratische Partij en over de contacten van verschillende medewerkers van Trumps campagneteam met Russen. Deel 2 gaat over de inspanningen van Trump om het onderzoek tegen te werken.

En terwijl de conclusies van Mueller over het contact met de Russen inderdaad niet hard waren – de vele incidentele contacten tussen team-Trump en Russen waren eigenlijk te knullig om van gecoördineerd samenwerken te spreken – waren de bevindingen van deel 2 veel harder. Voor de zekerheid werd het Mueller nog eens gevraagd in een verhoor in het Huis van Afgevaardigden. Afgevaardigde Ted Lieu uit Californië: „De reden dat u Donald Trump niet heeft aangeklaagd, is dat er een memo van kracht was in het kantoor van het Office of Legal Counsel [de belangrijkste juridische adviseur van de Amerikaanse regering], waarin staat dat een zittende president niet kan worden vervolgd. Klopt dat?” Mueller: „Dat klopt.”

Ook die twee zinnen zouden op een T-shirt worden afgedrukt.

De tragiek van Robert Mueller is dat hij heeft moeten toezien hoe niet alleen Donald Trump zijn straf ontliep, maar hoe die ook verscheidene, op grond van het onderzoek van Mueller veroordeelde medewerkers gratie verleende. Twee jaar nauwgezet onderzoek en nul resultaat.

Zodra hij het nieuws over de dood van Mueller vernam, schreef president Trump op zijn platform Truth Social: „Mooi, ik ben blij dat hij dood is. Nu kan hij geen onschuldige mensen meer kwaad doen.”