De mysterieuze Maria Magdalena komt zelf aan het woord in nieuwe passie

‘Ik weet niet langer wat het midden is, niet waar links en rechts zich bevinden.” Deze woorden zijn niet van een wanhopige stemmer bij de gemeenteraadsverkiezingen, maar komen uit de mond van zangeres Lucretia van der Vloot, die in de mooie Statenzaal in Zwolle de titelrol repeteert voor de muzikale passie Volgens Maria Magdalena. Wanneer Jezus in haar dorp Magdala komt preken, schudt de wereld die ze zo goed dacht te kennen op zijn grondvesten. Maria Magdalena kan niet anders dan zijn leerling worden.

De voorstelling Volgens Maria Magdalena gaat over een van de meest fascinerende figuren uit het Nieuwe Testament. Dan Brown noemde haar in zijn thriller De Da Vinci Code de heilige graal: moeder van het kind van Jezus Christus en hiermee het begin van een goddelijke bloedlijn. De gewone kerkganger daarentegen leerde haar meestal kennen als zondares. Vooral dankzij Paus Gregorius I die in een zesde-eeuwse preek verschillende Maria’s uit het Nieuwe Testament op één hoop gooide. En omdat het kerkhoofd onfeilbaar is, werd Maria Magdalena plots vereenzelvigd met een hoer, en een vrouw bij wie Jezus zeven demonen uitdreef, of die geknield zijn voeten waste – in die tijd zo ongeveer het smerigste en nederigste wat je kon doen – en ze met haar eigen haren afdroogde. Dat beeld van een bekeerde zondares bleef aan haar kleven.

Dit veranderde enigszins toen er vanaf eind negentiende eeuw fragmenten opdoken uit een Evangelie volgens Maria Magdalena. Het ging om overblijfselen van een boekrol uit tweehonderd na Christus. Hierin is zij een vertrouweling van Jezus, zijn begaafdste discipel, die zijn spirituele kern het best begrijpt. „Gij wier verstand meer dan dat van uw broeders is gericht op het Koninkrijk der hemelen.” Het laat jaloezie ontvlammen in het hart van Petrus, de gedoodverfde plaatsvervanger van de Messias.

Kracht uit kwetsbaarheid

In de nieuwe muzikale passie Volgens Maria Magdalena verklankt het Nederlandse Bach Consort beide gezichten van deze bijbelfiguur. Het zondige beeld stijgt op uit het Latijn van middeleeuwse meditaties, die de Noorse componist Henrik Ødegaard negen jaar geleden boetseerde tot Gregoriaanse hymnen. De ‘moderne’ en krachtige Maria Magdalena krijgt gestalte in haar eigen woorden uit het teruggevonden evangelie, daarop gebaseerde teksten van de Nederlands-Kosovaarse schrijver Vera Morina en muziek van Monique Krüs.

Niet toevallig allemaal vrouwen, zeggen sopraan Heleen Koele en countertenor Sytse Buwalda, oprichters van het Nederlands Bach Consort. „De passies die we kennen, zijn zowel in woord als muziek door mannen geschreven. Wij willen een vrouwelijke tegenhanger op het toneel zetten. Als contrapunt hiervan belichaamt het Gregoriaans van de Ødegaard-hymnen de ouderwetse zondares-opvattingen over Maria Magdalena”, zegt Buwalda.

„In de eerste twee eeuwen na Christus bekleedden vrouwen belangrijke posities in de kerk”, zegt Koele. „Dat relaas kreeg ik in mijn jeugd ook te horen van mijn moeder, die de eerste vrouwelijke ouderling was in ons orthodox-christelijke dorp. Ik heb me altijd afgevraagd waarom hun inbreng uit de kerkgeschiedenis werd gewist.”

Het Nederlandse Bach Consort repeteert deze avond in de beschilderde oude Statenzaal van Zwolle. Op sprekende tableaus is de historie van de stad afgebeeld. Het beeldverhaal begint – hoe gepast – met missionaris Lebuinus die in de achtste eeuw het christendom in Overijssel komt prediken. „De twijfel draagt ons van plek naar plek, van droom naar droom”, mijmert Maria wanneer zij Christus besluit te volgen na zijn bezoek aan haar geboortedorp Magdala.

„Bij haar vertrek”, zegt Van der Vloot die de titelrol speelt, „vergeeft Maria de bergen voor hun stilte, de dieren voor hun klagen, het water voor de droogte, de dag voor de nacht, haar ouders voor hun onvermogen, en zichzelf voor haar vroegere overtuiging dat zij alles over het leven meende te weten. Ze put kracht uit kwetsbaarheid. Dat vind ik mooi.”

Goddelijke kern

Componist Monique Krüs zit met de partituur voor haar in een van de statenbanken en scherpt de emotionele lading van de zang verder aan. „De zoon des mensen verblijft in jullie binnenste, verblijft in jullie hart”, zingt het koor. „Jullie stemmen moeten van elkaar weg bewegen”, zegt ze. „Want deze passage is een bloem die zich opent.”

De oude boekrolfragmenten uit het Evangelie van Maria Magdalena, uit de gnostische traditie, sluiten aan bij haar denkwereld, zegt Krüs. „Die beweging gelooft dat elk mens een goddelijke kern bezit, een antenne, een ontvankelijkheid voor dat wat groter is dan wijzelf. Als scheppend kunstenaar vat die gedachte het wezen van inspiratie goed samen. Componeren is voor mij niet creëren vanuit het niets, maar mezelf openstellen voor ideeën die ergens al bestaan. Dat voelde ik bij dit verhaal sterk.”