De natuur is de grote verbinder in expositie ‘Living Mesh’

1 dag geleden 4

Pankuku Wiwiri. Pannenkoekenblad. Op de foto van Michelle Piergoelam zien we een hand die een paar bladen vasthoudt van het inheemse moerasplantje dat binnen de Surinaamse en Afro-Caribische cultuur wordt gebruikt als kruid voor bijvoorbeeld rituele baden. Piergoelam (1997) fotografeerde het in Suriname, het land waar haar ouders geboren zijn, toen ze daar de voetsporen volgde van een biologiestudent die in de achttiende eeuw informatie verzamelde over het gebruik van planten door verschillende Surinaamse bevolkingsgroepen.

De foto is deel van haar project Fourteen Leaves and a Cup of Water (dat ze onlangs ook als prachtig vormgegeven boek uitgaf), waarin ze niet alleen een aantal van die medicinale planten vastlegde, maar ook de lokale bevolking vroeg welke rol die vandaag de dag in hun leven spelen.

Het werk van Piergoelam, en dat van vijftien andere hedendaagse kunstenaars, is te zien in de tentoonstelling Living Mesh – A World Beyond Linnaeus. Vertrekpunt van deze fraaie, intieme expositie in drie zalen is het werk van de Zweedse botanicus en arts Carl Linnaeus (1707-1778), die de basis legde voor een systematische ordening van de natuur in strikte categorieën, nog altijd een fundament van de moderne biologie.

Maar wat, vroeg curator Kim Knoppers zich af, als we de natuur nou eens niet langer benaderen als iets om te ordenen, of te bezitten – vaak in hiërarchische, koloniale structuren ontstaan – maar als een wereld waar we onlosmakelijk deel van uitmaken? Niet strak indelen en isoleren, zoals we in het begin van de tentoonstelling zien in 207 afbeeldingen van 18de-eeuwse herbariumbladen, per blad één takje, één blaadje, één plantje. Maar tonen hoe planten, dieren en mensen samenleven en van elkaar afhankelijk zijn.

Zoals Peng Zhang (1990) dat doet in zijn sprookjesachtige tekeningen en schilderijen. Zhang, afkomstig uit een boerenfamilie in Zuid-China en sinds tien jaar werkzaam in Nederland, reflecteert in zijn werk vaak op herinneringen aan het plattelandsleven in zijn geboortedorp. Varkens, geiten, mensen die het land bewerken, bloemen, de maan en de sterren en niet-definieerbare organische contouren figureren hier als gelijkwaardige vormen, boven en onder en naast elkaar – er is geen hiërarchie.

Samensmelten

De omgang met de natuur is de laatste jaren vaak een onderwerp in exposities, zoals we bijvoorbeeld recent zagen in Getekend, de natuur in het Utrechtse Centraal Museum of Natur und deutsche Geschichte in Berlijn. Maar waar daar de nadruk meer lag op onze gewelddadige omgang met de natuur, en de soms desastreuze gevolgen daarvan (Utrecht) of onze idealisering van de natuur, die op zijn tijd trouwens ook behoorlijk gewelddadig kan zijn (Berlijn), focust Living Mesh meer op een soort (spirituele) verbondenheid. Meer in de lijn van herman de vries vorig jaar in Rijksmuseum Twenthe; er bestaat geen onderscheid tussen natuur, kunst en leven, is zijn idee.

Zo zien we in een foto van Awoiska van der Molen (1972) een abstracte voorstelling van vooral zwart en een zweem wit. In haar foto’s, die ze maakt tijdens solitaire wandelingen in de natuur van Europa, Japan en Amerika, zoek ze stilte en rust op en legt ze meer de ervaring van de natuur vast dan de natuur zelf – diepzwarte landschappen met slechts hier en daar een element dat verwijst naar de fysieke wereld. Alsof zij één wordt met het landschap.

Dat samensmelten zien we ook in het werk van Sophie Steengracht (1991), die met pigmenten uit eigen tuin prachtige, zingtuigelijke werelden schildert – geïnspireerd door ondergrondse netwerken van schimmels en wortels – waarin planten, dieren en hemellichamen in elkaar overlopen.

De Griekse Angelo Plessas (1974) voert dit idee misschien nog wel het verst door. Met zijn video en quilt Homo Noosphericus introduceert
hij een kleurrijk kosmisch wezen, dat een bewustzijn verbeeldt dat niet langer individueel is, maar zich uitstrekt over netwerken van mens, technologie en omgeving. Een beetje zoals in de Apple-serie Pluribus, waarin ieder wezen op aarde (behalve een paar) is ingetuned op een gezamenlijk bewustzijn. Dat Plessas meent dat daarmee het paradijs op onze planeet zal neerdalen en vrede op aarde, móét bijna wel stoelen op een rotsvaste overtuiging van de goedheid van de mens.

De kunst en het concept maken van Living Mesh een prikkelende, warme en hoopvolle ervaring. En laten we daar nu net even behoefte aan hebben.