De onderhandelingen over nieuwe colleges duren wéér langer. Hoe kan dat? En waarom is dat kwalijk?

2 uren geleden 1

Wéér duren de college-onderhandelingen in gemeenten langer dan voorgaande jaren. Dertien weken na de verkiezingen heeft ongeveer zes op de tien gemeenten een coalitieakkoord, telt de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG). Dat is een stuk minder dan vier jaar geleden, toen hadden acht op de tien gemeenten na dertien weken al een akkoord.

In dat jaar, 2022, ging de formatie ook al „aanzienlijk trager” dan in 2018, concludeerde NRC. En in 2018 ging het weer langzamer dan vier jaar daarvoor. In 2014 waren in alle gemeenten na dertien weken coalities gesmeed.

Een deadline voor de collegevorming ontbreekt, maar het zomerreces wordt door de meeste gemeenten als informele deadline beschouwd. Dit jaar ziet het ernaar uit dat meerdere de zomer ingaan zonder nieuw collegebestuur. Tussen het presenteren van een akkoord en de installatie van nieuwe wethouders, kan een paar dagen tot een paar weken tijd zitten. De Wethoudersvereniging telt na dertien weken 204 gemeenten waar het nieuwe college inmiddels is geïnstalleerd, van de 340 gemeenten waar afgelopen maart verkiezingen zijn gehouden.

Zolang nog geen nieuw college is gevormd, gaan de huidige wethouders door met hun werk. Ze worden ook geen ‘demissionaire’ wethouders, zoals bij ministers in de Tweede Kamer wel het geval is na verkiezingen. Die term komt niet voor in de Gemeentewet. Er kunnen ook geen onderwerpen ‘controversieel’ worden verklaard, zoals in Den Haag. Wethouders mogen zich tijdens de onderhandelingen voor een nieuwe coalitie nog steeds overal mee bemoeien.

Het hoeft voor de gemeente dus niet schadelijk uit te pakken als de onderhandelingen (te) lang duren. Maar voor een nieuwe coalitie geldt: hoe langer wordt onderhandeld, hoe korter de tijd om nieuwe plannen uit te voeren. „Vanuit dat perspectief is het wel ingewikkeld”, zegt Simon Otjes, politicoloog aan de Universiteit Leiden. „Er is minder tijd om verkiezingsbeloftes waar te maken.”

Forum voor Democratie

De VNG heeft haar ledencongres, dat altijd in juni wordt gehouden, dit jaar voor het eerst verschoven naar september, vanwege de langere coalitieonderhandelingen. Afgelopen twee verkiezingen merkte de belangenorganisatie al dat in juni steeds meer gemeenten zonder nieuw college zaten. „Sommige colleges zeggen dan: we willen niet over ons graf heen regeren, dus dan waren ze afwezig”, zegt woordvoerder Ruud Koerts.

In zeker één gemeente wordt het aantreden van nieuwe wethouders sowieso al over de zomer heen getild: Velsen heeft de installatie van het college op 3 september gepland. En of die datum wordt gehaald, is ook onzeker. Bij de verkiezingen kwam Forum voor Democratie (FVD) als grote winnaar uit de bus, maar behalve de lokale partij Liberaal Blauw, wil geen enkele andere fractie met FVD een coalitie vormen.

Ook in gemeenten als De Bilt, Zutphen, Leidschendam-Voorburg, Rotterdam en Den Haag laat een akkoord nog op zich wachten

Na adviezen van een verkenner en een informateur werken alle fracties in Velsen (op FVD na, die niet wil meedoen) nu aan een raadsbreed akkoord, dat voor de zomer moet worden afgerond. Daarna begint de collegevorming pas en worden wethouders aangesteld.

Ook in gemeenten als De Bilt, Zutphen, Leidschendam-Voorburg, Rotterdam en Den Haag laat een akkoord op zich wachten. In De Bilt steggelen Pro en de VVD al maanden over de partijen waarmee ze willen besturen. In Zutphen trok de VVD begin juni de stekker uit de gesprekken met D66 en Pro, omdat ze te weinig vertrouwen had in de samenwerking. En in Den Haag klapten eind mei de onderhandelingen tussen D66 en Hart voor Den Haag van Richard de Mos: ze werden het niet eens over asielopvang.

‘Spreidingswet en woningcrisis’

Hoe komt het toch dat na ieder verkiezingsjaar deze formaties weer een paar weken langer duren?

„Politiek gezien is het landschap veel ingewikkelder geworden”, zegt Hatte van der Woude, voorzitter van de Wethoudersvereniging. „Gemiddeld telt een gemeente meer fracties en daarnaast zie je een hardere opstelling naar elkaar toe. Oftewel: meer uitsluitingen en meer bits gedrag.”

Dat is volgens Van der Woude niet los te zien van de overheveling van rijkstaken, sinds 2014: „Gemeenten hebben veel meer taken, dus ook meer te bespreken tijdens de onderhandelingen. Met complexere opgaven dan vroeger.” Jeugdhulp, een woningcrisis, de spreidingswet, somt Van der Woude op. „De problemen zijn groter geworden en de onderhandelingen dus scherper.”

Daarbij zijn de middelen beperkt, zegt John Bijl van het Periklesinstituut, dat gemeenten adviseert en gemeenteraden traint. Veel gemeenten kampen met financiële tekorten en moeten kiezen waarop ze willen bezuinigen. „Dat legt druk op de onderhandelingen.”

Toch kunnen versplintering van de raden en decentralisatie van overheidstaken niet verklaren waarom de formaties zó veel langer duren, volgens politicoloog Simon Otjes. Otjes onderzocht de duur van de formaties in 2014, 2018 en 2022. Door de toegenomen versplintering duren de formaties ongeveer een dag langer, berekende hij. „Maar er komen iedere verkiezingen ongeveer twee weken aan coalitieonderhandelingen bij.” Bovendien duren de onderhandelingen ook dit jaar weer langer, terwijl het aantal fracties in gemeenteraden gemiddeld genomen juist iets afnam, door de fusie van GroenLinks met PvdA.

‘Goede theorie? Meld je maar’

Of het allemaal langer duurt doordat het bestuurlijk ingewikkelder is geworden voor gemeenten sinds de decentralisatie in 2014, is volgens Otjes ook lastig te zeggen. „Daar kregen we in het onderzoek moeilijk grip op.” Ook na 2018 is de formatie iedere keer langer gaan duren, benadrukt hij. „Er is duidelijk iets aan de hand, maar er is nog geen ideale verklaring voor. Iedereen met een goede theorie is welkom om zich te melden.”

Een uitleg die Otjes zelf oppert, is dat het formatieproces afgelopen twaalf jaar is „geprofessionaliseerd”. „Dat klinkt positief, maar daardoor is het ook geformaliseerd. Veel gemeenten doen eerst een verkenningsfase, dan wordt er een informateur bij gevraagd.” En wellicht speelt kopieergedrag een rol: „Lokale politici kijken ook naar Den Haag: daar duurt het formeren ook lang, is het politiek ook ingewikkeld. Maar dat is meer een verklaring op basis van mijn gevoel”, aldus Otjes.

Twintig jaar geleden was het meer: ga met elkaar in een kamertje zitten en zie maar hoe je eruit komt. En iedereen deed een beetje water bij de wijn

Gemeenten die de onderhandelingen zonder een externe verkenner of informateur aanvliegen, lijken inderdaad zeldzaam geworden. Hoeveel het dit jaar zonder doen, is lastig te zeggen: een overzicht ontbreekt. In de regio Rijnmond konden van de 23 gemeenten alleen Zwijndrecht, Ridderkerk en Gorinchem het zonder verkenner of informateur af, inventariseerde RTV Rijnmond.

Een grondige verkenning of informatiefase duurt misschien wel langer, maar kan gemeenten ook echt vooruit helpen, volgens John Bijl, die dit jaar zelf verkenner was in Papendrecht en formateur in Nieuwegein. „Twintig jaar geleden was het misschien meer: ga met elkaar in een kamertje zitten en zie maar hoe je eruit komt. En iedereen deed een beetje water bij de wijn. Maar als je het proces goed aanpakt, kun je ook een laagje dieper gaan. Soms is de bestuurscultuur echt rot en heb je renovatiewerkzaamheden nodig, in plaats van alleen een likkie verf.”