De wetenschap krijgt eindelijk vat op alvleesklierkanker: vaccin veroorzaakt veelbelovende afweerreactie

Alvleesklierkanker behoort tot de dodelijkste vormen van kanker, vooral omdat de ziekte vaak pas in een laat stadium wordt ontdekt. Preventie is dan ook van levensbelang en daar hebben Amerikaanse onderzoekers nu een belangrijke stap in gezet.

Een experimenteel vaccin dat zich richt op veelvoorkomende genetische mutaties, wist bij mensen met een sterk verhoogd risico een krachtige en langdurige afweerreactie op te wekken. Hoewel nog niet is bewezen dat het vaccin daadwerkelijk kanker voorkomt, spreken de onderzoekers van een veelbelovende doorbraak.

Bekende boosdoener

Het vaccin is ontwikkeld door onderzoekers van het Johns Hopkins Kimmel Cancer Center in Baltimore en richt zich op mutaties in het KRAS-gen. Deze genetische veranderingen vormen een van de belangrijkste aanjagers van alvleesklierkanker en zijn ook vaak verantwoordelijk voor alvleeskliercysten, een voorstadium van de ziekte.

Het idee achter het vaccin is verrassend eenvoudig: het immuunsysteem leert cellen met een gemuteerd KRAS-gen te herkennen en op te ruimen voordat ze kunnen uitgroeien tot kanker. Voor de fase 1-studie kregen twintig mensen met een erfelijke aanleg voor alvleesklierkanker én een afwijking aan de alvleesklier vier vaccinaties toegediend, verspreid over een periode van dertien weken. De deelnemers ondergingen in de periode daarna een aantal bloedonderzoeken en medische controles om de algehele gezondheid en in het bijzonder de staat van de alvleesklier in kaart te brengen.

Krachtige immuunreactie

De resultaten zijn veelbelovend. Bij achttien van de twintig deelnemers activeerde het vaccin het immuunsysteem. De hoeveelheid KRAS-specifieke T-cellen nam gemiddeld met meer dan 1700 procent toe. Bovendien bleven deze afweercellen tot twee jaar na de vaccinatie aantoonbaar aanwezig in het lijf, wat erop wijst dat het immuunsysteem een langdurig geheugen heeft opgebouwd tegen de ziekte. Na 72 weken had geen van de deelnemers alvleesklierkanker ontwikkeld. Ook ontstonden er geen risicovolle afwijkingen waarvoor een operatie nodig was. En dat is niet alles: bij vijf deelnemers verdwenen kleine alvleeskliercysten zelfs helemaal van de scans. Bij drie anderen werden de cysten kleiner en bij de rest bleven de afwijkingen stabiel.

‘Veelbelovende eerste stap richting preventie’

Het vaccin bleek bovendien veilig. Er werden alleen milde tot matige bijwerkingen gemeld die vooral uit reacties op de injectieplaats, vermoeidheid, rillingen en griepachtige klachten bestonden. Geen van de deelnemers had hiervoor een behandeling nodig. Toch wijst het medische team erop dat we deze resultaten voorzichtig moeten interpreteren. De studie was in de eerste plaats bedoeld om de veiligheid van het vaccin en de immuunreactie te onderzoeken, niet om aan te tonen dat het daadwerkelijk kanker voorkomt. Daarvoor was de onderzoeksgroep te klein en de observatieperiode te kort. “Dit is nog maar het begin, maar de resultaten laten zien dat het immuunsysteem inderdaad wordt geactiveerd”, zegt oncoloog Elizabeth Jaffee, een van de onderzoekers. “Er is nog veel werk te doen, maar dit is een veelbelovende eerste stap richting preventie, iets waar tot nu toe eigenlijk niemand op durfde te hopen.”

Leestip: Biologische groente en fruit gelinkt aan kleinere kans op borstkanker

Het onderzoek bouwt voort op een eerdere studie uit 2020. Daarin kregen patiënten die waren geopereerd aan alvleesklierkanker hetzelfde KRAS-vaccin ingespoten om terugkeer van de ziekte te voorkomen. Bij patiënten die een sterke immuunreactie ontwikkelden, bleef de kanker minstens vijf jaar weg. Dat succes vormde de aanleiding om het vaccin nu preventief te testen bij mensen die nog geen kanker hebben, maar wel een sterk verhoogd risico lopen. “We dachten dat als het vaccin al een afweerreactie kan opwekken bij mensen mét kanker, het waarschijnlijk nog beter werkt bij mensen die alleen een verhoogd risico hebben door erfelijke aanleg, een genetische afwijking of een cyste in de alvleesklier”, legt onderzoeker Neeha Zaidi uit.

Op weg naar preventie

Deze studie levert belangrijk bewijs dat vaccinatie tegen een gemuteerd KRAS-gen een langdurige immuunreactie opwekt bij mensen met een erfelijk verhoogd risico op alvleesklierkanker. De logische vervolgstap is dan ook om verder onderzoek te doen naar de effectiviteit van het vaccin. “De mogelijkheid om mensen met een verhoogd risico al vroeg te vaccineren en zo te voorkomen dat ze later kanker ontwikkelen, biedt een enorme kans”, aldus Jaffee. De onderzoekers zijn inmiddels gestart met een nieuwe studie onder patiënten met risicovolle alvleeskliercysten die geopereerd worden. Daarbij willen ze onderzoeken hoe de door het vaccin geactiveerde afweercellen zich gedragen in het voorstadium van de ziekte zelf.

Wil je niets van Scientias missen? Voeg Scientias toe als voorkeursbron op Google dan zie je al onze verhalen!

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast: