Dit doen dieren voor ze het conflict aangaan (hint: het zijn net mensen)

Een oorlog voorbereiden lijkt misschien typisch menselijk, maar ook dieren gaan niet zomaar het conflict aan. Chimpansees houden de wacht vanaf een heuveltop, mangoesten voeren verkenningen uit en sommige soorten zoeken juist meer elkaars gezelschap op. Volgens onderzoekers is dat geen toeval: sociale dieren zetten al voor een gevecht allerlei strategieën in om hun overlevingskansen te vergroten.

Als twee groepen dieren strijden om voedsel, leefgebied of partners, staat er veel op het spel. Zulke conflicten kunnen bepalen welke dieren overleven en zich voortplanten. Tot nu toe richtte wetenschappelijk onderzoek zich vooral op wat er tijdens zo’n confrontatie gebeurt en op de gevolgen ervan. Maar volgens een nieuwe studie begint een conflict vaak al lang voordat de eerste aanval wordt ingezet.

Onderzoekers van de Universiteit van Bristol laten zien dat sociale dieren zich actief voorbereiden op een mogelijke confrontatie. Die voorbereidingen blijken verrassend veel overeenkomsten te vertonen met menselijke militaire strategieën.

Een oorlog die nog niet begonnen is

Mensen bereiden zich al eeuwenlang voor op oorlog. Ze verzamelen informatie over de vijand, zetten uitkijkposten op strategische locaties neer, voeren verkenningen uit en proberen onopgemerkt door vijandelijk gebied te bewegen. Sociale dieren blijken vergelijkbare tactieken te gebruiken. “Conflicten tussen groepen komen overal in de natuur voor, van mieren tot primaten”, zegt onderzoeker Andrew Radford van de Universiteit van Bristol. “Door te bestuderen hoe andere diersoorten zich op zulke conflicten voorbereiden, kunnen we niet alleen hun sociale gedrag beter begrijpen, maar mogelijk ook meer leren over de evolutionaire oorsprong van menselijke oorlogvoering.”

Hoe groter de dreiging, hoe meer voorbereiding

De mate waarin dieren zich voorbereiden hangt af van hoe groot de dreiging is. Als rivaliserende groepen dichterbij komen, groter zijn, onbekend zijn of vaak aanvallen, nemen de voorbereidingen toe. “Het wordt steeds duidelijker dat dit preventieve gedrag wijdverbreid is bij sociale soorten”, zegt onderzoeker Josh Arbon. “Dieren lijken voortdurend af te wegen hoe groot het risico op een conflict is.” Daarvoor gebruiken ze informatie uit hun omgeving, zoals geursporen en geluiden van rivalen, maar ook herinneringen aan eerdere ontmoetingen.

Een meerkat die fungeert als schildwacht om informatie te verzamelen over mogelijke bedreigingen. Foto: Andy Radford, University of Bristol

Chimpansees kiezen de hoogste heuvel

Een mooi voorbeeld komt van chimpansees. In gebieden waar regelmatig conflicten tussen groepen plaatsvinden, kiezen zij opvallend vaak voor een rustplaats op de top van een heuvel. Vanaf zo’n hoger gelegen plek kunnen ze de omgeving beter overzien en rivaliserende groepen eerder opmerken. Tegelijk vermijden ze lawaaiige activiteiten, zoals uitgebreid foerageren of reizen, waardoor de kans kleiner wordt dat ze zelf worden ontdekt.

Ook dwergmangoesten veranderen hun gedrag zodra ze geur- of geluidssignalen van rivalen waarnemen. Ze gaan langzamer bewegen en zetten vaker wachters in die de omgeving nauwlettend in de gaten houden.

Grenzen verdedigen

De dreiging van rivalen verandert ook de manier waarop dieren hun leefgebied gebruiken. Dwergmangoesten brengen bijvoorbeeld extra geurmarkeringen aan nadat onderzoekers een indringing door rivalen hadden nagebootst. Stokstaartjes markeren juist vaker de omgeving van holen die door indringers zijn bezocht. Zwarte brulapen keren terug naar plekken waar eerder conflicten plaatsvonden, vermoedelijk om hun aanwezigheid opnieuw duidelijk te maken aan naburige groepen.

Andere soorten kiezen juist voor de tegenovergestelde strategie. Japanse makaken, chacma-bavianen en langstaartmezen vermijden gebieden waar rivaliserende groepen zich ophouden.

Leestip: Zeldzame burgeroorlog bij chimpansees: hoe vrienden vijanden werden in het oerwoud

Zelf aanvallen

Sommige soorten wachten helemaal niet af. Mannelijke chimpansees trekken regelmatig in stille, enkele rijen het territorium van naburige groepen binnen. Ze bewegen zich doelgericht in de richting van geluiden van rivalen, ogenschijnlijk om een aanval voor te bereiden. Ook gestreepte mangoesten ondernemen invallen. Daarbij kunnen ze zelfs de jongen van rivaliserende groepen doden. Zulke aanvallen verkleinen de toekomstige concurrentie en vergroten de kansen van de eigen groep.

Opvallend genoeg bestaat de voorbereiding niet alleen uit waakzaamheid en agressie. Juist wanneer de dreiging van buitenaf toeneemt, zoeken veel sociale zoogdieren meer contact met elkaar. Chimpansees besteden voorafgaand aan gezamenlijke territoriumverdediging meer tijd aan het verzorgen van elkaar. Dat lijkt misschien onverwacht, maar dergelijke sociale interacties versterken waarschijnlijk de onderlinge band, verminderen stress en verbeteren de communicatie binnen de groep. Uiteindelijk ontstaat zo een hechter team dat beter in staat is samen op te treden.

Mogelijk een motor achter intelligentie

Volgens de onderzoekers roept de studie ook nieuwe vragen op. Hoe schatten dieren precies in hoe gevaarlijk een rivaliserende groep is? Welke informatie gebruiken ze daarbij? En hoeveel denkvermogen is eigenlijk nodig om op basis van eerdere ervaringen een strategie voor een toekomstige confrontatie te ontwikkelen?

Dat laatste zou wel eens bijzonder belangrijk kunnen zijn. De onderzoekers vermoeden namelijk dat conflicten tussen groepen een belangrijke rol hebben gespeeld bij de evolutie van cognitieve vermogens. Soorten die beter konden voorspellen wanneer een conflict dreigde en zich daarop konden voorbereiden, hadden mogelijk een grotere kans om te overleven en zich voort te planten.

Die hypothese is nog moeilijk experimenteel te testen, maar precies daarom verdient de periode vóór een conflict veel meer aandacht. “Als we de rol van conflicten tussen groepen echt willen begrijpen, ook voor onze eigen evolutie, moeten we niet alleen kijken naar wat er tijdens en na een gevecht gebeurt”, besluit Arbon. “Juist de voorbereiding vertelt ons misschien wel het meest.”

Wil je niets van Scientias missen? Voeg Scientias toe als voorkeursbron op Google dan zie je al onze verhalen!

Uitgelezen? Luister ook eens naar de Scientias Podcast: