Den Haag blijft opvallend stil over de energiecrisis: minder verbruiken is geen populaire boodschap

6 uren geleden 2

„Zelfs al is de oorlog in het Midden-Oosten morgen voorbij, dan nog zullen de gevolgen van de energiecrisis vergaand zijn. We zullen niet snel terugkeren naar normaal.” Met deze woorden, die doen terugdenken aan de coronapandemie, maande Eurocommissaris voor Energie Dan Jørgensen EU-lidstaten dinsdag minder brandstof te gebruiken. „We zitten in een situatie die kan verslechteren. Het verminderen van onze energievraag is noodzakelijk.”

Maar in Den Haag klinken dit soort alarmerende berichten nog niet. Het kabinet heeft beloofd mogelijke maatregelen rond de hogere energie- en brandstofprijzen uit te werken en komt daar eind april op terug. Woensdag bezworen ambtenaren van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat in een gesprek met Tweede Kamerleden dat Nederland er beter voorstaat dan in 2022. „We zijn weerbaarder”, zeiden ze.

Meer huishoudens én bedrijven hebben bijvoorbeeld een vast energiecontract, benadrukt het ministerie. Het gaat om 56 procent van de Nederlanders, tegenover slechts 30 procent op „het dieptepunt” in 2023. En Nederland verbruikt bijna eenderde minder energie dan vóór de vorige energiecrisis, na de Russische inval in Oekraïne – door energiebesparing en verduurzaming.

Ook, stelden de ambtenaren, zijn de energieprijzen nog lang niet zo hoog als toen. Dat zeggen deskundigen ook: de gasprijzen zijn nu grofweg verdubbeld ten opzichte van vóór de inval in Iran, in 2022 lag de gasprijs op sommige momenten wel tien keer zo hoog als voorheen.

2022 was voornamelijk een gascrisis, nu hebben we meerdere problemen

Tegelijkertijd is er wel een groot verschil met vier jaar geleden. Veel meer soorten fossiele brandstoffen én hun bijproducten, zoals helium en kunstmest, dreigen nu schaarser te worden door de afgesloten Straat van Hormuz. Europese landen halen bijvoorbeeld 40 procent van bepaalde bewerkte olieproducten, zoals diesel en kerosine, uit de Golfregio.

„2022 was voornamelijk een gascrisis, nu hebben we meerdere problemen”, zei Jørgensen dinsdag daarover. Er zijn nu geen fysieke tekorten, zei hij, maar met name bij diesel- en vliegtuigbrandstoffen beginnen de problemen al merkbaar te worden. „We hebben te maken met een zeer ernstige situatie”, waarschuwde de Eurocommissaris. Ter illustratie: Europese landen zijn in de afgelopen dertig dagen al 14 miljard euro extra kwijt aan hun fossiele brandstofimport door de aanval op Iran.

De hogere energieprijzen sijpelen uiteindelijk door in bijna de hele economie. Bedrijven hebben te maken met hogere productie- en transportkosten, en berekenen dat op termijn door. En door hogere inflatie zullen werknemers hogere lonen eisen, wat de inflatie weer kan aanjagen. In het gesprek in de Tweede Kamer zeiden ambtenaren dat vooral energie-intensieve bedrijfstakken, zoals zware industrie, de bouw- en transportsector, de prijsstijgingen snel merken.

Minder rijden en vliegen

Nu de contouren van een uitdijende crisis zichtbaar worden, is de afwachtende houding van het kabinet steeds opvallender. Eind april wil het kabinet een aanpak voor „korte, middellange en lange termijn” presenteren. Naast maatregelen om stijging van brandstofkosten te dempen, moet in die aanpak ook meer duidelijk worden over energiebesparing, verduurzaming en hoe Nederland in de toekomst minder kwetsbaar wordt.

„De Europese Commissie vraagt lidstaten om scenario’s uit te werken en het kabinet is daarmee bezig”, zei minister Stientje van Veldhoven (Klimaat en Groene Groei, D66) dinsdag na afloop van een digitaal overleg tussen energieministers. Het klonk actief, maar daarmee schoof het kabinet de nadrukkelijke oproep van de Commissie, om het energieverbruik terug te dringen, nog voor zich uit.

Zo vroeg Jørgensen lidstaten om concrete maatregelen te overwegen zoals het verlagen van de maximumsnelheid op snelwegen, het stimuleren van thuiswerken en autodelen, het vermijden van vliegreizen en het aanjagen van het gebruiken van openbaar vervoer, zoals het Internationaal Energie Agentschap (IEA) twee weken geleden al voorstelde. „Hoe meer we kunnen doen om diesel en kerosine te besparen, hoe beter”, zei de Eurocommissaris.

Ofwel: het verlagen van brandstofaccijnzen maskeert alleen de schaarste op de markt, lidstaten moeten vooral energiebesparing aanmoedigen.

Maximumprijzen

Maar de politiek in Den Haag loopt daar nog niet warm voor. In de Tweede Kamer bleek deze week dat moties die tot zuiniger energiegebruik opriepen met name steun kregen van een deel van de (wat kleinere) linkse partijen. Energiebesparing is geen onderwerp dat partijen graag aan hun kiezers verkopen.

Zo stemden alleen PvdD, GroenLinks-PvdA, Volt en de ChristenUnie voor een motie die het kabinet opriep met energiebesparende maatregelen te komen. Ook voor het onderzoeken van een autoloze zondag was bij lange na geen meerderheid te vinden (SGP, ChristenUnie, 50plus en PvdD). Voor het verlagen van de maximumsnelheid op de snelweg stemden alleen Volt en PvdD.

In plaats daarvan neigt de politiek naar wat anders: het compenseren van de gestegen energiekosten. Zo riep een ruime Kamermeerderheid dinsdag op tot het onderzoeken of de accijnzen niet lager kunnen, als inderdaad blijkt dat het Rijk nu via de btw profiteert van de hogere brandstofprijzen. De coalitie stemde verdeeld: VVD was voor, D66 en CDA tegen.

Er is een run op de verkoop van tweedehands elektrische auto’s, zo meldde BOVAG, de vertegenwoordiger van de Nederlandse autobranche

Ook stemde de Tweede Kamer voor het plan om uit te zoeken of een maximumprijs aan de pomp kan werken en of middeninkomens óók gebruik kunnen maken van het energienoodfonds. Het kabinet had al in het coalitieakkoord opgenomen om dit noodfonds opnieuw in het leven te roepen, dat bedoeld is om mensen met een laag inkomen te helpen met het betalen van energiekosten.

In afwachting van politieke maatregelen reageren burgers al wél op de huidige energiecrisis. Er is een run op de verkoop van tweedehands elektrische auto’s, meldde BOVAG, vertegenwoordiger van de Nederlandse autobranche, woensdag. De verkoop steeg met bijna 50 procent ten opzichte van februari vorig jaar. Eerder bleek al dat de populariteit van warmtepompen en thuisbatterijen sinds het uitbreken van de oorlog in Iran fors is toegenomen.