Diplomatieke handgranaatjes of familieruzies die de band versterken: over de NAVO-top bestaan verschillende beelden

De beelden waren moeilijk met elkaar te rijmen. De secretaris-generaal had op een NAVO-top nog nooit zoveel eensgezindheid gezien.

Buitenstaanders zagen vooral een nukkige grootaandeelhouder Trump die teleurgesteld was in bondgenoten, de handel met Spanje liet stopzetten en liet weten dat hij Groenland, deel van het Deense koninkrijk, nog steeds wil inlijven.

Secretaris-generaal Mark Rutte wuifde de confrontaties met president Donald Trump weg als familieruzies die de onderlinge band uiteindelijk alleen maar hechter maken. „Je hebt families waar ze altijd proberen alle conflicten onder het tapijt te schuiven. En dan weet je dat er op een gegeven moment een uitbarsting komt. En dan is er niks meer te repareren. Of je hebt families – en ik denk dat Trump meer van dat model is, ikzelf ook – waar als er irritaties zijn, je je uitspreekt en dan kun je er ook mee dealen. En dan kun je het vervolgens ook weer eens worden. Dat is precies wat vandaag gebeurde.”

Premier Rob Jetten, die eveneens na afloop van de tweedaagse top de eenheid roemde, zei dat het niet verstandig was om meteen op elke tweet, elke opmerking van Trump te reageren. Europa neemt defensie serieus en moet binnen het bondgenootschap met meer zelfvertrouwen opereren, vond hij. De Europese landen moeten tegen de VS zeggen: nee, Groenland is niet te koop en Spanje maakt deel uit van de EU.

Jetten: „Binnenskamers is het een heel constructief gesprek waarin we aan de Amerikanen duidelijk maken: Europa pakt zijn verantwoordelijkheid om ons eigen continent beter te beveiligen. En we verwachten ook een constructieve samenwerking van de Amerikanen.”

Zorgvuldig gepland charmeoffensief

Trump was op een weinig inschikkelijke toon aan de top in Ankara begonnen. Koud geland gooide hij niet één, niet twee, maar meteen drie diplomatieke handgranaatjes naar de bondgenoten. Hij herhaalde zijn wens om Groenland in te lijven, toonde zich opnieuw teleurgesteld in de Europese weigering om te assisteren in de oorlog tegen Iran en ‘dreigde’ zelfs even om alle Amerikaanse militairen uit Europa terug te trekken. Hij was, zei hij zittend naast de gastheer, de Turkse president Recep Tayyip Erdogan, eigenlijk alleen voor hem gekomen .

Even leek het zorgvuldig geplande charmeoffensief dat Europese NAVO-partners voor Trump in petto hadden al bij het eerste contactmoment te verpieteren. Rutte had Trump herhaaldelijk geprezen, de defensie-uitgaven in Europa stijgen en de ministers van Defensie hadden met Europese en Amerikaanse defensiebedrijven een klein defensiefeestje gevierd om aan te tonen dat de hogere uitgaven zich vertalen in nieuw materieel. Allemaal voor niets?

Tijdens het traditionele diner was Trump met zijn hoofd vermoedelijk ergens anders. In de loop van de nacht verraste hij zijn Europese partners met nieuwe bombardementen op Iraanse doelen, als vergelding voor Iraanse aanvallen op drie olietankers in de Straat van Hormuz. Het staakt-het-vuren tussen Iran en de VS had de afgelopen weken de sfeer in de Atlantische verhoudingen enigszins verbeterd, bleek op een G7-top in Frankrijk. Oplaaiende gevechten zouden die dooi te niet kunnen doen.

Rutte liet zich niet van de wijs brengen. Voor aanvang van de vergadering woensdagochtend was hij zijn kenmerkende super opgewekte zelf. Hij betoogde dat de VS nog steeds gecommitteerd zijn aan de alliantie en dat de alliantie goed is voor de veiligheid van de VS. Hij herhaalde dat Europa steeds meer uitgeeft aan defensie en dat Europese uitgaven de Amerikaanse defensie-industrie 200.000 banen opleveren.

Terwijl Koeweit en Qatar Iraanse vergeldingsaanvallen meldden, noemde Rutte de Amerikaanse aanval op Iran noodzakelijk. „Ik denk dat het absoluut cruciaal is dat de VS krachtig reageren”. 

De Deense premier Mette Frederiksen speelde geen mooi weer. Zij herhaalde bij aankomst op de top: „Groenland is natuurlijk niet te koop. We hopen dat iedereen, inclusief alle bondgenoten, het recht op zelfbeschikking van de inwoners van Groenland zullen respecteren. En we zijn soevereine landen en iedereen moet onze territoriale integriteit en onze soevereiniteit respecteren.”

Frederiksen onderstreepte dat Denemarken bereid is om elke centimeter van de NAVO te verdedigen, „inclusief onze eigen grondgebied”.  Mocht iemand Groenland aanvallen, dan vertrouwt ze erop dat de NAVO-bondgenoten hun beloften elkaar bij te staan zullen inlossen.

Opvallend toneelstukje

Toen Trump woensdag weer van zich liet horen tijdens een persmoment met Rutte voorafgaand aan de vergadering was hij niet bepaald milder gestemd. Trump gaf Rutte een compliment – „Mark is a great secretary-general of NATO” – maar zei in één adem dat hij niet te spreken was over diezelfde NAVO. „Ik ben niet blij met de NAVO over wat ze deden met Groenland en ik ben niet blij met de NAVO omdat ze niet wilden helpen met de grootste sponsor van terrorisme. Ik heb met Frankrijk gesproken, met Duitsland, met het VK, met Italië. Ik sprak niet met Spanje. Spanje is een verloren zaak.”

In een opvallend toneelstukje kreeg Madrid vervolgens de wind van voren. „Spanje stemt nergens mee in en jij zou ze niet moeten meenemen”, zei Trump tegen Rutte. Minister van Financiën Scott Bessent, ook aanwezig, kreeg ter plekke de opdracht meteen alle handel met Spanje stop te zetten. „Ik wil geen handel meer met ze, ok? Doe het onmiddellijk. Praat niet me ze. Ze zijn hopeloos. Het zijn slechte mensen.”

Spanje heeft zich als enige NAVO-land niet gecommitteerd aan de verhoging van de defensie-uitgaven die de bondgenoten op hun top vorig jaar hebben afgesproken. Bovendien viel het bij Trump verkeerd dat Madrid het gebruik van het luchtruim en Amerikaanse bases in de oorlog tegen Iran verbood.

De Spaanse premier Pedro Sánchez reageerde koel en zei dat hij een informeel gesprek met Trump had gehad over voetbal en dat er „absoluut geen spanning heerste”. Hij legde de nadruk op de goede verhoudingen „De relatie tussen de Verenigde Staten en Spanje is altijd erg positief in sociaal, cultureel, economisch en politiek opzicht.”

Traditionele oorlogsmuziek

De Turkse president Erdogan mag als gastheer in elk geval terugkijken op een succesvolle top zonder incidenten. De 32 NAVO-leiders werden dinsdag onder begeleiding van een Ottomaanse militaire kapel verwelkomd met traditionele oorlogsmuziek in het presidentiële paleis.

Voor Trump reisde Erdogan zelf af naar het vliegveld om hem een militaire ontvangst te geven. De bromance tussen de Amerikaanse en Turkse leiders loopt al langer. Trump prees de gastheer meermaals en noemt hem een sterke leider die Turkije vooruit heeft geholpen. Erdogan noemt Trump steevast dostum, ‘mijn vriend’.

Belangrijker dan de warme woorden van Trump zijn de politieke concessies die Ankara krijgt. Trump maakte bekend de sancties op te heffen die de Verenigde Staten Turkije oplegden na de aankoop van het Russische S-400-luchtverdedigingssysteem. „We willen onze bondgenoten geen sancties opleggen”, zei Trump. Ook zei hij dat hij zich ging inspannen om Turkije weer in het F-35 programma te krijgen. Turkije werd uit het programma voor het gevechtsvliegtuig gezet als reprimande voor de aanschaf van de Russische spullen. Het toverde een glimlach op het gezicht bij de Turkse president die zijn duim omhoog stak.

Erdogan hoopt ook bij Europese bondgenoten een voet tussen de deur te krijgen. Hij hield woensdag nadrukkelijk een pleidooi voor het opheffen van beperkingen en sancties die defensiesamenwerkingen tussen NAVO-bondgenoten belemmeren. Daarmee doelde hij vooral op exportbeperkingen voor en de uitsluiting van Turkse bedrijven uit Europese defensieprojecten. „Terwijl de Europese bondgenoten meer verantwoordelijkheid nemen voor de verdediging van het continent, moeten we afzien van maatregelen die de eenheid van het bondgenootschap en de trans-Atlantische betrekkingen kunnen ondermijnen”, zei hij.

De zwaarbeveiligde vesting met lege hoofdwegen in het centrum van Ankara mag na woensdag weer open voor iedereen. Maar wat er gebeurt met de mensen die in aanloop naar de top achter de tralies verdwenen, moet nog blijken.

Welk beeld van de top ook juist is, uiteindelijk verklaarden alle bondgenoten plechtig dat ze zich gecommitteerd hebben aan het principe dat de bondgenoten er in geval van nood voor elkaar zijn (Artikel 5) – ook de VS van Trump. En de nukkige grootaandeelhouder zelf, wat vond hij van de top? „Er was een geweldige liefde in die zaal. Er waren veel slimme mensen met een goed hart. Ze hebben een goed hart, geen slecht hart. Er was geweldige eenheid in die kamer.”