Eén avond was het een succes: de ‘Torentjesspeech’ van Mark Rutte

Dick Schoof is weer topambtenaar, vrijdagochtend in de verhoorzaal van de parlementaire enquetecommissie corona. In maart 2020, het begin van de coronacrisis, was hij net secretaris-generaal geworden op het ministerie van Justitie. En daar gaan de vragen over. Maar of Schoof zelf nog wel zo graag terugdenkt aan die oude, ondergeschikte rol? Hij begint die ochtend drie keer over zichzelf als premier, in bijzinnen en soms wat omfloerst. „Nu moet ik oppassen”, zegt hij na een uur en een kwartier. „Want ik zit hier als sg…, als oud-secretaris-generaal…” Hij recht zijn rug en glimlacht een beetje. „Maar de premier is níet de oplossing voor alles.”

In de tijd van de coronacrisis was Mark Rutte minister-president. Schoof noemt hem „de mp”, zoals ambtenaren onderling doen. Rutte, die op vrijdagmiddag wordt verhoord, heeft het op zijn beurt over „Dick”. Die had ’s ochtends tegen de enquetecommissie gezegd dat hij het ‘Torentjesoverleg’ over de crisis maar niks vond: drie keer in de week met een paar ministers en de naaste adviseurs van Rutte. En Rutte zegt dat hij hem wel begrijpt: „Als je er zelf niet bij mag zijn, denk je: wat gebeurt daar? Wat zitten ze te bedisselen? Dat is onvermijdelijk.”

Als premier mocht Schoof vorig voorjaar niet bij een crisisoverleg zijn over zijn eigen kabinet. Nu zet Rutte hem neer als de ambtenaar die ook al in de coronatijd buiten moest wachten.

Rutte had in maart 2020 zelf bedacht dat hij Nederland kon toespreken vanuit het Torentje, live op tv. Dat zou het soort historische gebeurtenis zijn waar Rutte zo van houdt: een first. Geen premier had dat nog gedaan sinds Joop den Uyl in de oliecrisis van 1973. De toespraak, op maandag 16 maart om zeven uur ’s avonds, was die hele avond een enorm succes. Volgens De Telegraaf had Rutte „rust en leiderschap” getoond, NRC hoorde „urgentie, gezag, realisme maar ook compassie”, De Volkskrant schreef dat „vadertje Staat in eigen persoon” had gesproken. Pas de dag erna, vooral door de harde kritiek van wereldgezondheidsorganisatie WHO, drong door wat Rutte had gezegd over ‘groepsimmuniteit’, die je volgens hem kon bereiken door het aantal besmettingen „uit te smeren”. Dat noemde hij „het scenario van onze keuze”. Maar volgens de WHO was lang niet zeker dat dat zou lukken, en dan misschien pas na jaren.

In de Tweede Kamer, twee dagen later, noemde Rutte de toespraak een „tv-praatje”. En bijna drie maanden later zei hij in een debat tegen Lodewijk Asscher van de PvdA: „Ik weet niets van een toespraak over groepsimmuniteit. Die heb ik niet gehoord.”

In de verhoorzaal, vrijdagmiddag, vindt Rutte het overduidelijk tijd worden dat zijn allereerste tv-toespraak, met 7,6 miljoen kijkers, in ere wordt hersteld. Steeds maar weer heeft hij het over „de Torentjesspeech”. Maar de enquetecommissie wil alleen weten wat hij met die groepsimmuniteit had bedoeld. Rutte zegt dat dat „géén doel van beleid” was geweest, de commissie vraagt niet door.

Schoof is voor het verhoor teruggekomen van zijn vakantie in Frankrijk. Hij wil na afloop niet met journalisten praten. Rutte wel. Voor de camera’s begint hij weer over de Torentjesspeech. En weer komt er geen reactie. Maar Rutte, al bijna twee jaar secretaris-generaal van de NAVO, doet zoals hij altijd doet: vrolijk. Hij was op de fiets gekomen, hij gaat op de fiets weer weg. Het enige wat hij bij zich heeft is een grijze sjaal. „Het wordt koud straks. Always be prepared.”