Eindelijk weten we wie Banksy is, of niet? En wat verliest Banksy als hij zijn anonimiteit verliest?

Robin Gunningham uit Bristol. Dát is volgens Reuters de man achter de naam Banksy. Het internationale persbureau deed drie jaar lang onderzoek naar de identiteit van „waarschijnlijk de beroemdste anonieme figuur ter wereld”. Het is al lange tijd één van de grootste mysteries in de kunstwereld: wie gaat er schuil achter het pseudoniem Banksy, de anonieme straatkunstenaar die met iconische afbeeldingen als Girl with Balloon en Flower Thrower en ontregelende acties zoals een zichzelf vernietigend kunstwerk op een veiling of elke dag een nieuwe schildering van een dier in Londen telkens weer de wereldwijde aandacht op zich weet te richten.

Het uitgebreide onderzoeksverhaal dat Reuters over de zoektocht publiceerde, begint in Horenka, een klein dorpje in Oekraïne, waar in 2022 drie gemaskerde mannen werden gespot die daar een werk van Banksy aanbrachten. Het verhaal gaat vervolgens langs oude documenten, boeken en documentaires en vindt uiteindelijk het sluitstuk in een nieuw opgedoken politiedocument uit 2000 uit New York. In dat handgeschreven document bekent ene Robin Gunningham de bekladding van een reclamebord. Dat is dezelfde bekladding die Banksy’s voormalige manager Steve Lazarides in het boek Banksy Captured (2019) noemt als vroege actie van de toen nog onbekende straatkunstenaar. Puzzel opgelost.

De advocaat van Banksy, Mark Stephens, bevestigt noch ontkent het verhaal tegenover Reuters en meldt enigszins cryptisch dat Banksy „niet accepteert dat veel van de details in uw onderzoek correct zijn”. Hij vroeg het onderzoek niet te publiceren, omdat het de kunstenaar in gevaar zou brengen.

Helemaal nieuw is de naam Gunningham niet, in 2008 stelde de Britse tabloid The Mail on Sunday ook al dat hij het zou zijn, op veel wankeler bewijsmateriaal. Ook de man die volgens Reuters Banksy zou hebben geholpen, graffitikunstenaar en zanger van triphop-act Massive Attack Robert Del Naja, wordt al langer met de kunstenaar in verband gebracht. Er is een patroon waarbij werken van Banksy opduiken in de steden waar Massive Attack speelt.

Del Naja was in dezelfde periode in 2022 in Oekraïne en zou Gunningham als „geheime verfpartner” geassisteerd hebben. Banksy/Gunningham reisde onder de naam David Jones, de naam die hij zou hebben aangenomen na de eerdere onthulling. Ook op de lijst met aandeelhouders van Pest Control Office, het bedrijf dat de belangen van Banksy vertegenwoordigd, staat David Jones – een van de meest veelvoorkomende namen in Groot-Brittannië. Banksy „verbergt zich in het volle zicht”, noemt Reuters het.

De waarde van anonimiteit

Zijn anonimiteit is een bijzonder waardevol goed voor Banksy, dat weet hij zelf ook. Het mysterie genereert aandacht voor zijn werk. In zijn boek Wall and Piece (2015) staat de zin: ‘Niemand luisterde ooit naar mij, totdat ze niet wisten wie ik was.’ Een groot deel van zijn aantrekkingskracht zit in het mysterie dat niemand weet wie hij is: met name Britse media speculeren al decennia wie er achter het pseudoniem schuilgaat. Mede daardoor kon hij uitgroeien van spitsvondige stencil-kunstenaar tot wereldwijd fenomeen dat zelfs tijdelijk een pretpark (Dismaland, 2015) en een hotel (The Walled Off Hotel, West-Bank Bethlehem, 2017, recent heropend) ontwikkelde. Er zijn maar weinig of geen andere kunstenaars over wie media wereldwijd nieuwsberichten maken, enkel omdat de kunstenaar een nieuw werk heeft gemaakt.

Een basale reden voor anonimiteit is dat graffiti nog steeds een misdrijf is. Al zei Banksy’s advocaat Stephens daar eerder over: „Maar wie ‘s ochtends een Banksy op zijn pand aantreft, zal eerder veilinghuis Sotheby’s dan de politie contacteren.”

Rondom de anonieme kunstenaar is ondertussen een miljoenen-economie ontstaan: naast de directe verkoop via zijn organisatie Pest Control Office bestaat een levendige secundaire handel. Reuters berekende dat sinds 2015 op die manier voor zo’n 284,8 miljoen dollar aan werken van Banksy verhandeld zijn. Banksy krijgt maar een klein deel van die opbrengsten, op basis van een Britse royalties-wet. Bovendien is er door de anonimiteit van Banksy de afgelopen jaren wereldwijd een hausse aan niet-officiële Banksy-musea en tentoonstellingen geopend: door zijn anonimiteit kan de kunstenaar er niet/nauwelijks tegen optreden, en wordt er veel geld verdiend aan zijn naam. Maar die tentoonstellingen dragen omgekeerd ook weer bij aan zijn bekendheid.

Publiek belang

Banksy’s advocaat noemt naast een persoonlijk ook een publiek belang waarom hij anoniem zou moeten blijven: „Het beschermt de vrijheid van meningsuiting doordat makers de machthebbers de waarheid kunnen vertellen zonder angst voor represailles, censuur of vervolging – vooral wanneer ze gevoelige onderwerpen zoals politiek, religie of sociale rechtvaardigheid aansnijden.” Volgens de advocaat zou Banksy slachtoffer zijn geweest van „dreigend en extremistisch gedrag”, zonder dat hij tegen Reuters specificeert waar dat vandaan zou komen.

Reuters weegt het privacybelang en de artistieke vrijheid van Banksy, maar trekt een andere conclusie. Over het risico op censuur: „Wat betreft het risico op represailles of censuur, lijken de Britse juridische en politieke instanties geen problemen te hebben met Banksy’s boodschappen en de manier waarop hij die overbrengt.” Het publiek heeft er, zo schrijft Reuters, ook belang bij om de identiteit te kennen van een figuur die zo’n sterke, blijvende invloed heeft op de cultuur en het internationale publieke debat. „Daarbij hebben we hetzelfde principe toegepast dat Reuters overal hanteert. De mensen en instellingen die het maatschappelijke en politieke debat willen vormgeven, zijn onderworpen aan onderzoek, verantwoording en soms zelfs ontmaskering. Banksy’s anonimiteit – een bewust, publiekelijk en winstgevend aspect van zijn werk – heeft hem in staat gesteld te opereren zonder dergelijke transparantie.”

Voor allebei valt wat te zeggen: kunst moet in vrijheid kunnen ontstaan, en wat doet het ertoe wie de schepper is? ‘De auteur is dood’, schreef filosoof Roland Barthes vorige eeuw: de toeschouwer bepaalt zelf wat hij in het werk ziet. Maar wat als er rondom de auteur een miljoenenmarkt is ontstaan? En stel nou, dat Reuters erachter was gekomen dat, zeg maar wat, de zoon van Donald Trump achter de subversieve straatkunst zat? Dat zou de betekenis van Banksy’s werk drastisch veranderen.

Wat dat betreft is de uitkomst van het onderzoek misschien wat mager: een naam die al sinds 2008 rondgaat, zonder verstrekkende implicaties. En bovendien ontkent Robert Gunningham, waardoor het mysterie (in ieder geval deels) in stand blijft.

Komende weken, schrijft The New York Times, komt een eerste, belangrijke economische test voor wat de onthulling van Reuters waard is: dan worden bij Christie’s negen werken van Banksy geveild. Dan gaan we zien wat de onthulling betekent voor de marktwaarde van Banksy.