Eindeloos vertier

In dezelfde maand dat diverse socialmediabedrijven voor de rechter werden gesleept omdat ze hun platforms opzettelijk verslavend zouden maken, vierde een beroemde roman over amusementsverslaving zijn dertigste verjaardag: Infinite Jest, van David Foster Wallace (1962-2008). Het boek lijkt inmiddels bekender om zijn omvang (met een half miljoen woorden bijna tien keer dikker dan de doorsnee roman) dan om zijn inhoud en dat is zonde, want als er één werk een spiegel vormt voor de huidige tijd, dan is het deze vertelling wel. Gelukkig is er net een Nederlandse editie verschenen, Eindeloos vertier, van meestervertaler Robbert-Jan Henkes.

Infinite Jest speelt zich af in een toekomst waarin de mens niet alleen in constante wedijver verkeert met de ander, maar ook met zichzelf. Je bent alleen maar zo goed als je laatste succes, het is ieder voor zich, en de meesten proberen daaraan te ontsnappen door verdoving te zoeken in vermaak. Onophoudelijk films, programma’s en series kijken wordt voor velen een poging om even niet stil te hoeven staan bij het eigen isolement. Wie de roman in 2026 openslaat kan niet anders dan een huivering van herkenning voelen over de wereld die Foster Wallace in de jaren negentig al voorspelde.

Toen ik me tijdens het laatste familieweekend, waarbij iedereen weer eens aan zijn telefoon zat vastgekleefd, maar weer eens in Infinite Jest verdiepte, moest ik bovendien ook denken aan die ene uitspraak van Molière, dat de meeste zieken niet aan hun aandoening sterven, maar aan hun geneesmiddelen. In het universum van Infinite Jest wordt entertainment ingezet om aan de existentiële en spirituele leegtes van de competitie- en consumptiemaatschappij te ontkomen, met alle dodelijke gevolgen van dien.

Ze bestaan alleen nog maar om te kijken

Kijk, afleiding is natuurlijk niet slecht wanneer het helpt om even stoom af te blazen. Sommige vormen van verpozing kunnen zelfs de gezondheid verbeteren, zoals sporten of dansen, je aan het lachen maken of je zelfs helpen om de geest te slijpen (zoals lezen, het liefst van de krant). Maar zodra afleiding in escapisme overgaat, wordt het geneesmiddel de zoveelste ziekmaker in een maatschappij die sowieso al niet heel erg heilzaam is.

Toen ik hierover tijdens datzelfde familieweekend tegen mijn achternichtjes oreerde, haalden ze hun schouders op en richtten ze zich weer op hun mobiel. Niemand sprak nog tegen elkaar, het was ieder voor zich. Soms grinnikte er een om een K-popfilmpje, maar deed dat wel zachtjes, om de rest niet te storen.

Ze willen niet kijken naar hun bestaan, dacht ik, ze bestaan alleen nog maar om te kijken.

Foster Wallace zou hebben geknikt. En er ten slotte aan hebben toegevoegd dat de moderne mens vermaak is gaan verwarren met geluk.