El Niño is begonnen en wordt ongekend krachtig. De effecten kunnen blijvend zijn

7 uren geleden 1

Toen de ontdekkingsreiziger Magelhaen in 1520 eindelijk de zuidelijke punt van Zuid-Amerika wist te passeren, na een onverbiddelijke winter en maanden van vergeefse zoektochten naar een doorgang, zag hij een uitgestrekte en relatief rustige oceaan voor zich. Hij noemde het opgelucht de vredige zee: Mar Pacifico, de oceaan die ook in het Engels nog steeds The Pacific heet en in het Nederlands de Stille Oceaan.

Maar dat uitgestrekte water is niet zo vredig als Magelhaen in eerste instantie dacht. Elk jaar warmt de brandende zon grote hoeveelheden Pacifisch zeewater op, dat door sterke winden westwaarts richting Azië wordt gestuwd, waar de voorraad warm water ophoopt tot een diepe poel van oceaanhitte. Warme vochtige lucht stijgt op van dat warme zeewater, en veroorzaakt in een gemiddeld jaar tropische buien, stormen en rondrazende cyclonen.

Die andere Nederlandse naam, de Grote Oceaan, past eigenlijk beter. Groot is die namelijk wel: de oceaan beslaat een derde van het complete aardoppervlak en is groter dan al het vasteland ter wereld bij elkaar opgeteld. In het westen ligt een reusachtige voorraad warm water, doorgaans groter dan de meeste continenten, met watertemperaturen die structureel boven de 28 graden Celsius liggen, terwijl koeler water in het oosten vanuit de kilometers diepe oceaan het oppervlak bereikt. Zo blijft de voorraad warm water aan Aziatische zijde groeien, terwijl de zee voor de Zuid-Amerikaanse kust koel blijft.

Maar eens in de zoveel jaar raakt die kwetsbare balans verstoord. Dan zwakken de zogenoemde passaatwinden af, waardoor ze het opgewarmde water niet meer richting het westen kunnen stuwen. Het warme water verspreidt zich over de volle breedte van de Grote Oceaan, met ingrijpende gevolgen voor het wereldwijde klimaat. El Niño, heet dat fenomeen.

Hieronder volgt een schematische uitleg over het ontstaan van een El Niño. De tekst loopt na de uitleg door.

Een El Niño doet zich ongeveer eens in de twee tot zeven jaar voor, kan een volledig jaar duren en bereikt zijn hoogtepunt meestal in december. De effecten voor het klimaat zijn overal ter wereld anders, maar over het algemeen stijgen de temperaturen fors. Afhankelijk van het seizoen wordt het in bepaalde delen van de wereld veel natter, met dodelijke overstromingen tot gevolg, of juist uitzonderlijk droog, waardoor oogsten kunnen mislukken.

Sinds ongeveer een week is het weer zover. Op 11 juni meldde het Amerikaans meteorologisch instituut NOAA dat het oppervlaktewater rond de evenaar in de Grote Oceaan meerdere maanden achter elkaar een halve graad warmer was dan gemiddeld. Daarmee is El Niño officieel gearriveerd.

Deze El Niño zou weleens de sterkste kunnen worden die ooit gemeten is, blijkt uit de modelberekeningen die de afgelopen maanden verschenen. Het zeewater rond de evenaar in de Grote Oceaan zou meer dan drie graden kunnen opwarmen, waarmee zelfs de meest rampzalige episodes van de afgelopen tweehonderd jaar overtroffen zouden worden. Als dat gebeurt, dan krijgt de hele wereld te maken met uitzonderlijke weersomstandigheden en een aanzienlijke kans op verwoestende natuurrampen, met name in tropische gebieden. Hitterecords zullen opnieuw wereldwijd sneuvelen.

Dat is de waarschuwing die wetenschappers de afgelopen weken verkondigen, in wetenschappelijke artikelen en in alarmerende berichten op sociale media, vergezeld van modelberekeningen die steeds dieper rood kleuren. Maanden van speculatie gingen daaraan vooraf. Alles wees erop dat een nieuwe periode van opwarming zou aanbreken, maar wanneer precies?

Peruaanse vissers konden eeuwen geleden niet op geavanceerde modellen vertrouwen om het terugkerend weerfenomeen te voorspellen. Toch zagen ze het gebeuren. Eens in de zoveel jaar, vaak rond de kerstperiode, was de zee voor de Peruaanse kust plotseling opvallend warm en vol met tropische vissoorten. El Niño de Navidad, noemden de vissers die meevaller: het kerstkind. En zo kreeg het weerfenomeen zijn naam.

De Peruaanse vissers hadden toen nog geen idee van de verstrekkende gevolgen van El Niño, ook al waren die er al wel. Wetenschappers zien in de geschiedenis allerlei aanwijzingen voor de destructieve effecten van het terugkerende weerfenomeen. Sommige onderzoekers denken dat El Niño een rol speelde in de economische crises die bekend zijn van het oude Egypte, of bij de ineenstorting van de Moche-beschaving ruim duizend jaar geleden in het huidige Peru. Vanaf 1789 zorgde een vier jaar durende El Niño voor vrijwel compleet mislukte oogsten in Europa, die mogelijk bijdroegen aan het verloop van de Franse Revolutie en de daarop volgende slavenopstand op Haïti.

De relatief sterke El Niño van 2015-2016 was daarbij vergeleken nog mild, al zorgde ook die voor onheil. Bosbranden in Indonesië waren dat jaar bijzonder verwoestend en Mexico werd geteisterd door een hevige orkaan.

Overstromingen in Kenia en Brazilië, in 2023 en 2024, als gevolg van een El Niño.

De El Niño van 1877 en 1878 is, voor zover bekend, de allerzwaarste uit de geschiedenis. Tientallen miljoenen mensen stierven van de honger in onder meer India, China en Brazilië, nadat verstoorde moessonregens zorgden voor uitzonderlijke droogte, mislukte oogsten en grote voedseltekorten. Volgens sommige schattingen ligt het totale dodental op vijftig miljoen mensen, zo’n 4 procent van de wereldbevolking destijds.

De huidige El Niño zou die van 1877 in kracht kunnen overtreffen, al ligt zo’n rampzalige uitkomst tegenwoordig niet meer voor de hand. Moderne landbouwtechnieken en grote graanvoorraden maken een hongersnood van die omvang vrijwel onmogelijk.

Bovendien is het tegenwoordig mogelijk om voorbereidingen te treffen voor een aanstaande El Niño, dankzij de betrouwbare prognoses uit de wetenschap. Daarvoor vertrouwen onderzoekers op een batterij aan geavanceerde meetinstrumenten. Infraroodsensors op satellieten meten alleen de temperatuur van het oppervlak van de zee, met microgolven kunnen ze al iets dieper doordringen, tot enkele millimeters onder het oppervlak.

Ondertussen meten boeien zo groot als personenauto’s, met ankers vastgelegd aan de zeebodem, temperaturen vanuit het water. Autonome robot-onderzeëers kleiner dan een mens bewegen zich rond die boeien door de diepte en pikken daar minusculeverschillen in temperaturen op.

Op basis van die massa aan gegevens hebben wetenschappers een gedetailleerd model gebouwd, een digitale driedimensionale versie van de oceaan, die voortdurend met actuele metingen wordt gevoed. Als de temperaturen in dat model beginnen te stijgen, dan weten ze: El Niño staat voor de deur.

Maar als het aan de Amerikaanse president Donald Trump had gelegen, was een aanzienlijk deel van dat voorspellend vermogen de komende jaren ontmanteld. Begin deze maand kondigde hij aan dat het budget voor verschillende meetstations in de Grote en de Atlantische Oceaan zou worden geschrapt, en de boeien uitgerust met honderden meetinstrumenten uit zee zouden worden opgehaald.

Een samenwerking van wetenschappers uit vijf verschillende landen, waaronder Nederland, maakte daarop het plan om twee meetstations in de Atlantische Oceaan te redden. Maar dat plan bleek twee dagen later al niet meer nodig: Republikeinen en Democraten werkten samen in Amerikaanse Senaat om het voornemen van Trump te blokkeren. Zo zijn de meetstations voorlopig gered. Ondertussen heeft de Europese Commissie een ambitieus eigen programma gelanceerd om de zee te monitoren, met de naam OceanEye, dat de afhankelijkheid van buitenlandse installaties moet verkleinen.

Oceaantemperaturen zijn immers ook voor Europa van groot belang. El Niño kan het Europese klimaat beïnvloeden, zoals blijkt uit de aanloop naar de Franse Revolutie, maar dat geldt nog sterker voor de golfstroom in de Atlantische Oceaan. Wetenschappers denken dat klimaatverandering kan leiden tot het verzwakken of zelfs helemaal stilvallen van de AMOC, zoals de oceaanstroming heet die warm zeewater langs de Europese Atlantische kust voert. Als dat gebeurt, zou het klimaat in West-Europa in korte tijd definitief omslaan, waarbij temperaturen tot wel tien graden zouden kunnen dalen.

Ook El Niño, in principe een periodiek terugkerend fenomeen, zou blijvende gevolgen kunnen hebben, zo vrezen onderzoekers. Dat heeft alles te maken met de zogenaamde kantelpunten in het klimaat. Als temperaturen stijgen, kunnen ecosystemen een nieuwe balans bereiken, die onveranderd blijft als temperaturen daarna weer dalen. Denk bijvoorbeeld aan bosbranden, die toenemen door stijgende temperaturen, waardoor CO₂ in de atmosfeer verder toeneemt en de bossen, die CO₂ uit de atmosfeer kunnen opnemen, misschien wel voorgoed verdwijnen.

Het is daarom goed mogelijk dat de aankomende El Niño het wereldwijde klimaat definitief voorbij de anderhalve graden opwarming zal duwen, waar het nu nog in de buurt hangt. Het feit dat dit een zeer sterke, ofwel ‘super-El Niño’ is, vergroot die kans nog verder.

De poel warm water die dit jaar aan de westzijde van de Grote Oceaan is ontstaan, is namelijk groter dan normaal bij de aanvang van een El Niño. Een zeldzame drievoudige cycloon die in april voor de kust van Zuidoost-Azië raasde heeft daar mogelijk aan bijgedragen. Die cyclonen hebben de wind, die vrijwel altijd in westelijke richting over de Grote Oceaan waait, versterkt tot recordbrekende windsnelheden, waardoor de voorraad warm water nog sneller dan normaal kon groeien.

Hieronder volgt een schematische uitleg over El Niño dit jaar. De tekst loopt na de uitleg door.

Voor het einde van deze maand zal de hoeveelheid warm water op de evenaar naar verwachting nog verder groeien. Het Rode Kruis bereidt zich voor op wat komen gaat, schrijft de hulporganisatie in een bericht op haar website, door nu al voedsel en water naar risicogebieden te brengen.

Eind vorige week deelde de Britse poolonderzoeker Rob Larter de zoveelste temperatuurkaart van de Grote Oceaan op sociale media, die de sterk afwijkende temperaturen op de evenaar duidelijk laat zien als dikke dieporanje streep. „Voor het geval iemand nog twijfelde”, schrijft hij erboven. En daaronder: „Het feit dat je niet in het equatoriale deel van de Stille Oceaan woont, betekent niet dat je de gevolgen niet zult merken.”

Lees het hele artikel