Elektronicapionier Éliane Radigue (94) maakte muziek die balanceert op het randje van stilstand maar toch volop beweegt

Ze was de ongekroonde koningin van de ARP 2500, de analoge synthesizer die onder anderen David Bowie en The Who inspireerde tot albums als Low en Quadrophenia. Een instrument dat zo kostbaar was dat er slechts zo’n honderd van werden verkocht. Een van die exemplaren behoorde ruim dertig jaar toe aan Éliane Radigue: componist, elektronicapionier en schepper van een oeuvre waarin ze klankalchemie van de subtielste soort bedreef.

Afgelopen maandag overleed Radigue in haar woonplaats Parijs. Ze werd 94 jaar.

Ergens halverwege de prachtdocumentaire Sisters with Transistors (2020, regie: Lisa Rovner) vertelt Radigue over haar eerste kennismaking met de ARP. Dat was in New York, 1970. In een kunstgalerie stuit ze op een enorm bakbeest, bestaande uit honderden schakelaars, knoppen, schuifjes en snoeren. Waar een ander beduusd zou raken van zo veel technologisch spierballenvertoon, daar is Radigue meteen verkocht: „Een eigen ziel. Een eigen stem. Liefde op het eerste gezicht.”

Het is een woordkeuze die veel zegt over haar muziek. Die wortelt weliswaar in professor Barabas-achtige apparatuur, maar klinkt nergens steriel. Sterker: wie een stuk als ‘Jetsun Mila’ beluistert (goede koptelefoon een must), merkt weinig van oscillatoren, envelope generators, of noise filters. Hier klinkt een meditatieve muziek die ademt: flonkerende, zacht pulserende klankwolken die oplossen als nevelslierten in de ochtendzon.

Éliane Radigue werd op 24 januari in 1932 geboren in Parijs, waar haar fascinatie voor klank ontwaakte tijdens pianolessen bij haar buurvrouw, Madame Roger. Toen ze in haar eindexamenjaar vakantie vierde in Nice, ontmoette ze kunstenaar Arman met wie ze drie kinderen kreeg.

Pierre Schaeffer

Begin jaren vijftig hoorde zij op de radio Pierre Schaeffers Étude aux chemins de fer, een elektronische compositie bestaande uit bewerkte treingeluiden. Een openbaring, aldus Radigue, al was het maar vanwege het inzicht dat elk geluid muzikaal materiaal kan zijn. Zo vaak als haar jonge gezin het toeliet, werkte ze in de Studio d’Essai in Parijs, waar ze aanvankelijk onder Schaeffer en later onder Pierre Henry de fijne kneepjes van het elektronische componeren leerde.

Vanaf de late jaren zestig begon Radigue eigen composities te maken, aanvankelijk met feedbacktechnieken (Labyrinthe Sonore en Omnht). Tijdens reizen naar de Verenigde Staten raakte ze bevriend met experimentele componisten als James Tenney, La Monte Young en John Cage, maakte ze kennis met het Tibetaans boeddhisme, en begon haar decennialange ‘liefdesgeschiedenis’ met de ARP 2500.

Microscopische zoektocht

Vanaf de jaren zeventig volgden sleutelwerken als Geelriande, Biogénésis, het Adnos-drieluik, Jetsun Mila, Les Chants de Milarepa en de monumentale Trilogie de la Mort, waarin ze haar unieke klankwereld verder vormgaf. Kernwoorden: fluisterzacht, traag van tempo en lang van duur. Muziek die balanceert op het randje van stilstand, maar die toch voortdurend in beweging is. Een microscopische zoektocht naar de vezels van het fenomeen klank. In eerste instantie lijken melodie, ritme en tempo afwezig, maar wie de oren spitst, hoort steeds nieuwe details in rijkgeschakeerde klankcontinua. Melodische motieven bloeien op uit boventoonsluiers, puls en ritmische patronen ontstaan uit zwevingen tussen tonen.

Een omslagpunt in Radigues werk begon zich af te tekenen in jaren negentig. In een periode waarin digitale geluidstechnologie steeds alomtegenwoordiger werd, roeide Radigue tegen de stroom in. Langzaam maar zeker raakte haar ARP uit zicht, om begin deze eeuw definitief plaats te maken voor akoestisch instrumentarium.

Zoals in haar monumentale Occam-cyclus, een doorlopende reeks solo- en ensemble-stukken die in alle denkbare combinaties kunnen worden uitgevoerd. Onderliggende thematiek is die van de zee: flux, golven, beweging. Een treffender metafoor voor Radigues klankwereld is nauwelijks denkbaar