Europa kán niet zonder de VS, zegt de Duitse bondskanselier precies een jaar na de vijandige speech van JD Vance

De Veiligheidsconferentie in München was altijd een plek om de Atlantische vriendschap te vieren. Sinds de comeback van Donald Trump is het de plek om te meten hoeveel Amerikaans-Europese vriendschap er überhaupt nog is.

Eén jaar geleden veroorzaakte vicepresident JD Vance met een onverhoedse en frontale aanval op de Europese democratie in München een schokgolf van ongeloof en verontwaardiging. Boris Pistorius, de Duitse minister van Defensie, zat op de tweede rij en riep: „Dit is onacceptabel!”

Sindsdien is er nog veel meer gebeurd. Trump en Vance schoffeerden de Oekraïense president Volodymyr Zelensky in het Oval Office. De VS schroefden hun steun aan Kyiv terug en belaagden vijand én vriend met hoge invoertarieven. Voorlopig dieptepunt in de verhouding met Europa: Trumps dreigement om Groenland in te lijven, desnoods met geweld.

Zijn de VS nog wel te vertrouwen, vragen Europeanen zich af?

Onzekerheid over de Atlantische vriendschap hangt dit jaar als een donkere wolk boven de driedaagse conferentie, waar zo’n zestig regeringsleiders bijeenkomen. In een jaarlijks rapport over de veiligheidssituatie in de wereld schilderen de organisatoren Trump af als een „sloopkogel” die internationale normen en instellingen vernielt. Volgens de auteurs gaat de wereld door een overgangsfase, waarbij het oude wordt afgebroken, maar het nieuwe nog niet goed zichtbaar is.

De Duitse bondskanselier Friedrich Merz, de eerste spreker in München, drukte het sterker uit. Volgens Merz is de afbraak van de internationale rechtsorde al voltooid. Daarvoor in de plaats gekomen is de rivaliteit tussen grootmachten China, Rusland en de VS. „De leidersrol van de VS wordt uitgedaagd, misschien is die zelfs al verspeeld.”

Europa is hoe dan ook opgezadeld met een groot en gecompliceerd probleem. Hoe moet het zich verhouden tot de machtige VS waar het al decennia van afhankelijk is, maar die zich nu ongeremd tegen haar junior partner keren?

Met Kerst aan de toespraak begonnen

Merz mocht als eerste proberen een Europees antwoord te formuleren. Hij zou al met Kerst aan zijn toespraak zijn begonnen. Ook wilde hij graag de conferentie openen om de toon te zetten – traditioneel spreekt de Duitse kanselier pas op de tweede dag.

Merz draaide er niet omheen. „We moeten met elkaar praten”, zei hij, om vervolgens te betogen dat Europeanen weliswaar in een nieuwe wereld leven waarin grootmachten met elkaar strijden om invloed, maar dat Europa daar niet hulpeloos aan is overgeleverd.

Er gaapt een kloof tussen Europa en de VS van Donald Trump, zei Merz, een kloof die JD Vance vorig jaar goed had gesignaleerd. Maar die kloof houdt ook in, aldus Merz in indirecte kritiek op Vance, dat Europa niet gelooft in importheffingen en protectionisme, en wél vasthoudt aan klimaatakkoorden en aan de WHO. In reactie op Vance’s kritiek dat onwelgevallige meningen in Duitsland gecensureerd worden, zei Merz dat vrije meningsuiting ophoudt als die zich tegen de grondwet keert. Voor zijn weerwoord oogstte Merz luid applaus.

Desondanks kán Europa de VS niet afschrijven. Merz toonde begrip voor mensen die twijfelen aan de VS en er daarom op aandringen om de band te verbreken. „Die eisen zijn niet goed doordacht”. Wie een breuk met de VS eist, gaat voorbij aan de harde geopolitieke werkelijkheid in Europa en onderschat volgens Merz de mogelijkheden die de relatie nog steeds biedt.

Het is niet genoeg, stelde Merz, om alleen maar op de manoeuvres en het humeur van de grootmachten te reageren. Europa moet zelf de agenda bepalen. „We bezinnen ons op onze eigen rol.”

Merz presenteerde vervolgens een vierpuntenplan voor vrede. Duitsland moet militair, politiek, economisch en technologisch sterker worden. Alleen zo kan het een leidende rol spelen en weerbaar worden. Europa moet concurrerender worden en een geloofwaardige nucleaire afschrikking ontwikkelen als hoeksteen van zijn veiligheidsbeleid. Ook moet Europa bondgenoten en samenwerking zoeken, elders in de wereld.

De NAVO, onderstreepte hij, is niet alleen een concurrentievoordeel voor Europa, maar ook voor de VS. Hier aangekomen schakelde de Duitse kanselier over op het Engels: „Laat me dit nog eens samenvatten voor onze Amerikaanse vrienden: in een tijdperk van rivaliteit tussen grootmachten zijn zelfs de Verenigde Staten niet machtig genoeg om het zonder bondgenoten te stellen.”

Onbetrouwbare VS

Het verlies aan vertrouwen in de VS wordt in Europa, afgaande op een hele reeks recente opiniepeilingen, breed gedragen. Zo bleek uit een onderzoek van nieuwssite Politico dat meer mensen de VS onbetrouwbaar vinden dan betrouwbaar. In Duitsland vond 50 procent van de ondervraagden de VS onbetrouwbaar, 22 procent betrouwbaar. (De rest vond noch het een noch het ander.) De vraag is wat de Amerikanen die naar München reizen daar tegenover stellen.

Er werden dit weekend maar liefst vijftig Amerikaanse Congresleden verwacht, maar dat aantal is op het laatste moment ongeveer gehalveerd. De Republikeinse leider van het Huis van Afgevaardigden Mike Johnson annuleerde de reis van tientallen Afgevaardigden vanwege de gedeeltelijke overheidssluiting waar dit weekend mee wordt gerekend. Sommige Afgevaardigden zijn alsnog in München op persoonlijke titel, net als ongeveer twintig Senatoren.

JD Vance is er dit jaar niet bij. De hoogste vertegenwoordiger uit Washington is minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio, die te boek staat als de meest diplomatieke functionaris uit team-Trump. Zal hij, tijdens zijn toespraak zaterdagochtend, de cultuuroorlog buiten beschouwing laten en zich concentreren op de toekomst van een vriendschap die sinds een jaar niet meer vanzelfsprekend is? Of zal hij, in een poging vooral in het Witte Huis te imponeren, net als Vance de confrontatie kiezen?  

Soms leidt de onconventionele aanpak van de regering-Trump wel tot resultaten, constateren de auteurs van het jaarlijkse conferentierapport. De auteurs noemen de stijging van de defensie-uitgaven in Europa waartoe de Europese NAVO-bondgenoten tijdens de top in Den Haag afgelopen zomer besloten. Het rapport noemt ook het staakt-het-vuren in Gaza. Maar, waarschuwen de auteurs, „het is onduidelijk of destructie echt de weg vrijmaakt voor meer veiligheid, welvaart en vrijheid.”