Expertgroep: ‘Overheid moet subsidie Tata Steel kunnen stopzetten als er onvoldoende gezondheidswinst is’

„Als er voortdurend een beetje fijnstof in de lucht zit, dan doet dat niet zo veel, dat hebben we overal”, zegt Marcel Levi, hoogleraar geneeskunde en voorzitter van Expertgroep Gezondheid IJmond. Die groep heeft als taak maatregelen aan te raden om de door Tata Steel veroorzaakte gezondheidsschade zo veel mogelijk beperken. „Maar ga je af en toe naar hoge waardes, dan kan dat ineens astma-aanvallen uitlokken. Juist bij giftige stoffen wil je niet dat ze te vaak boven een bepaalde waarde uitkomen.”

Om onder meer die piekblootstellingen van Tata Steel-omwonenden te kunnen monitoren, moeten de gezondheidseffecten van de staalfabriek uitgebreider en fijnmaziger worden gemeten. Dat stelt de Expertgroep Gezondheid IJmond in een rapport met een set adviezen dat zij woensdag aanbood aan staatssecretaris Annet Bertram (Infrastructuur en Waterstaat, CDA).

Bij het meten van de uitstoot wordt nu nog vaak naar gemiddelden over een bepaalde periode gekeken, vaak van een jaar, in plaats van naar de pieken.

Op dit moment is het meetnetwerk voor de uitstoot van Tata Steel wel al geschikt om milieunormen te toetsen. Maar het type uitstoot dat invloed heeft op gezondheid van de omwonenden, zoals van „zeer zorgwekkende stoffen en ultrafijnstof” wordt vaak nog „niet of onvoldoende” gemeten, valt ook te lezen in het rapport.

De modellen die de uitstoot uit de fabriek vertalen naar concentraties in een bepaald gebied in de omgeving ervan zijn ook aan verfijning toe, stellen de experts. Ze adviseren de uitstoot op verschillende afstanden van de fabriek te meten. Met die meetgegevens kunnen de modellen worden getoetst en de berekeningen worden verbeterd.

De meetgegevens moeten ook toegankelijk worden voor onafhankelijke analyses, vindt de expertgroep. Dat zou het vertrouwen van de omwonenden in de directie versterken.

Commentaar niet meegenomen

Dit is de derde keer dat de negenkoppige expertgroep, met daarin onder anderen deskundigen op het terrein van toxicologie en geneeskunde, met aanbevelingen komt. In februari 2024 en oktober datzelfde jaar kwam de expertgroep al met adviezen over onder meer het openbaren van meetgegevens door Tata Steel.

De voorzitter had ook veel commentaar op de gezondheidsaspecten van de intentieverklaring die vorig jaar is getekend tussen de overheid en Tata Steel over verduurzaming van de staalfabriek in IJmuiden. Uiteindelijk moet die verklaring leiden tot bindende afspraken. „Een groot deel van ons commentaar is meegenomen, maar een deel ook niet”, zegt Levi.

Het advies dat woensdag verscheen, is een verdere uitwerking van het niet meegenomen commentaar van de groep. „Daarnaast zijn wij dieper ingegaan op de vragen hoe je die gezondheidseffecten kunt meten, en wat je moet doen als de gezondheidsdoelen niet worden gehaald”, zegt de hoogleraar.

Waarom komt u nu met dit nieuwe advies?

„De maatwerkafspraken tussen de overheid en Tata Steel komen naar verwachting kort na de zomer. Dit leek ons goed moment om het advies te overhandigen.”

Gezondheidsdoelen moeten worden gerealiseerd ‘binnen een maatschappelijk aanvaardbare termijn’, staat in het rapport. Wat houdt dat precies in?  

„Dat is een lastige vraag. Als mensen minder vaak longkanker krijgen door de gezondheidsmaatregelen, dan zouden we dat pas over tien jaar terug moeten zien. Maar als kinderen minder vaak astma-aanvallen krijgen, dan kunnen we dat al na een jaar meten.”

Wat moet er gebeuren als maatregelen onvoldoende gezondheidswinst opleveren?

„Afhankelijk van de stof moeten er dan bijvoorbeeld extra filters worden geplaatst, of aanvullende overkappingen die het vervliegen van ongezonde stoffen voorkomen.”

De staat gaat tot 2 miljard euro bijdragen aan de verduurzaming van Tata Steel, staat in de intentieverklaring. Het staalbedrijf zelf 2 tot 4,5 miljard.

Zou de overheid bij het niet halen van doelen moeten ingrijpen door minder geld over te maken naar Tata Steel voor de uitvoering van het verduurzamingsplan?

„Ja. Ik denk dat het overheidsgeld conditioneel moet worden. Dat betekent: niet van te voren 2 miljard overmaken, maar gefaseerd over een langere periode. Zo houdt de overheid een stok achter de deur.

„Wie de rekening van niet behaalde doelen moet betalen, mogen Tata Steel en de staat uitzoeken. Dat zal afhangen van de oorzaak van het niet halen van een doel.”

Maakt het openbaar maken van meetgegevens Tata Steel niet kwetsbaar voor eindeloos aanspannen van rechtszaken door omwonenden en belangengroepen?

„Er lopen rechtszaken omdat de klachten van bewoners geen gehoor kregen. En omdat het vertrouwen soms een knauw kreeg toen bleek dat een bepaald stofje meer werd uitgestoten dan gemeld. Door nu volledig open te zijn, kan het vertrouwen weer worden teruggewonnen.”

Haalt u nog vertrouwen uit de aankondiging dat Tata Steel beide cokesfabrieken, belangrijke bronnen van vervuilende stoffen en stank, eerder wil sluiten dan gepland?

„Ja, dat vind ik een goede ontwikkeling. Dat is gebeurd omdat gezondheid zo onder de aandacht is gebracht. De maatwerkafspraken zijn ooit begonnen met het oog op het verminderen van de CO₂-uitstoot van de fabriek. Inmiddels zijn veel mensen bezig geweest met de effecten op de gezondheid van omwonenden. Dat zal ook bij Tata Steel effect hebben gehad.”

Met medewerking van Daan van Lent